Epifitik (Epiphytic)

Bu sayfada topraksız yaşayabilen bitkilerin hangi şartlarda nasıl yaşayabildikleri, kök özellikleri, yaşam döngüleri vb konular işlenmiştir.

rss

Doğada toprakta değil ağaçların, elektrik tellerinin ve kayalıkların üzerinde yaşayan bitkiler ihtiyacı olan besini (elementleri, mineralleri) havaki tozlardan ve çevresinde biriken toz toprak çöp karışımlarından, su ihtiyacını ise sık yağan yağmurdan ve havadaki yoğun nemden karşılarlar. Beslenmeleri bu şekildedir. Üzerinde yaşadıkları ağaçların özsularına ulaşıcı organları yoktur yani asalak (parazit) değiller.

Epiphytic (sıfat)

Doğada toprağa ihtiyaç duymadan ağaçlar üzerinde yaşayan bitkilerin bu özelliğine İngilizcede Epiphytic denir. Epifitik kaktüsler denince yılbaşı, paskalya ve atlas kaktüsleri anlaşılır. Epifitik orkideler denince de ilk akla gelen tür Phalaenopsistir.

Epiphyte (ad)

Epifit diye okuyabiliriz. Bir epifit, doğada toprağa hiçbir şekilde ihtiyaç duymadan ağaçlar üzerinde yaşayan bir bitki.

Bitkileri çok genel özellikleriyle tanımlarken ağaç, çalı, ot, yosun gibi isimler kullanırız. Epiphyte kelimesi de aynı şekilde kullanılan bir kelimedir. Halk arasında hemen hiç kullanılmaz.

Botanikte bilimsel bir terim olarak kullanılan Epiphyte sözcüğü Yunancadan alınmış. Epi ‘üstünde’ anlamında, phyton ise ‘bitki’ anlamındadır.

Epifit kesin bir tanımlamadır. Epifitik ise kesin bir tanımlama değildir: epifitlerin özelliğini gösteren anlamına gelir, yani epifit olmayan herhangi bir tür de epifitik özellik gösterebilir. Akasya, palmiye vb ağaçların üzerlerinde ağacın dış kabukları arasında tohumdan çimlenip büyümüş mini bir incir fidanı o yaşam tarzı açısından, ağaç üstünde yaşadığı sürece epifitik bir bitkidir. Ama bir epifit değildir. Çünkü aslen bir toprak bitkisidir.

Hemiepiphyte

Burada konu dışı. Kısaca anlamı şudur: Hayatının ilk bir iki yılında epifitik özellik gösteren bitki.. Bunlar genellikle ağaç türündendir. Birçok Ficus türü bu özellikte hayatına başlar: Tohumları ağaç gövdelerinde kabuklar arasında çimlenir, kökler bulunduğu yere yapışarak daima aşağı ilerler, toprağa ulaştıklarında saçaklanarak derinlere iner, bitki kuvvetleşir, tutunduğu ağacı dallarıyla iyice sarar, ağaçtan daha büyük özellikte ise zamanla ağacı koyu gölgede bırakarak ölmesine sebep olur.

Türler ve yaşam alanları

Epifitler en çok tropikal / subtropikal bölgelerin sis ormanlarında ve dağ ormanlarında bulunurlar. Sonra yine aynı bölgelerin alçak kesimlerindeki yağmur ormanlarında. Dünyanın diğer yerierinde çiçekli epifit türleri yok denecek kadar azdır. Daha çok çiçeksiz bitkiler, başta yosunlar sonra eğrelti vb bir iki çiçeksiz bitki türleri ve likenler. Tropikal epifitlerin büyük çoğunluğu çiçekli bitkilerdendir.

Sis ormanında epifitler

Bir tropikal sis ormanında üzeri epifitlerle kaplı bir ağaç.

Epifitlerin üç ilginç özelliği

Bunların çoğunluğu aynı zamanda toprak uyumlu kökler geliştirebiliyor. Pek azı hiç toprak uyumlu kök geliştirmez ve zaten kökleri sadece ağaç dallarına tutunma amaçlıdır.

1- Toprak uyumlu kök geliştirebilen epifitler

Antoryum, devetabanı, epifitik orkideler.. Geliştirdikleri kalın tek parça kökler tutunucu, yüzeylere yapışarak ilerleyici özelliktedir. Bunlara aerial (havai) kök denir. Eğer bir yere yapışmazlarsa yine uzamaya devam ederler. Kökler eğer ağaç yüzeylerinde kabuklar arasında fazlaca çürüntü birikmiş yerlere ulaşırsa orada saçaklanır. Toprağa ulaşsa toprakta saçaklanır. Çürüntülü, topraklı yerlere ulaşmazlarsa ağaç veya kayalık yüzeylerine yapışık olarak ilerlerler. Bu şekilde bile rüzgârın getirdiği tozlardan ihtiyacı olan elementleri, mineralleri almada beceriklidirler. Yalnız bunun için ortam havasının yoğun nemli ve devamlı esintili olması gerekiyor. Bu türler yapraklarıyla da havadaki tozlardan beslenebilme ve havadaki yoğun nemden su ihtiyacını karşılayabilme yeteneğine sahiptir.

Epifitik kaktüslerin kökleri zaten toprak uyumludur. Toprak arayıcı kalın kök oluşturmazlar.

2- Kendilerine kendi imkânlarıyla saksı geliştirip kompost hazırlayan epifitler

Geyikboynuzu eğreltisi

Geyikboynuzu eğreltisi

a) Bildiğim en güzel örneği geyikboynuzu eğreltisi. İki tip yaprak oluşturur. Biri süs bitkisi olarak tercih edilmesine sebep olan dekoratif yaprakları, geyik boynuzu şeklinde gelişir. Diğeri tüm kök çevresini kılıf gibi kaplayan dip yüzey yaprağı. Göbek lahana yaprağı gibi kökleri çepeçevre örten yapraklar içerde tozların, diğer bitkilerin dökülen yaprak vb kalıntılarının ve yağmur sularının birikmesine uygun gelişir. İçerde humuslu çürüntüler birikir. Böcekler gelir kurtlanma olur. Hatta biriken su içinde kurbağa yavruları ve sivrisinek larvaları yaşama imkânı bulur. Böcek kalıntıları, bitkisel çürüntüler, rüzgârın getirdiği toz, toprak her şey çok besleyici bir humuslu kompost haline gelir. Bitki hayatına devam ettikçe daha büyük, daha sağlam kök kılıfı yaprakları geliştirir. Eski kılıf yapraklar içerde kalır çürür. Geyik boynuzu eğreltisi kendi köklerine bizzat kendisi saksı ve toprak oluşturan ilginç bir bitkidir. Yaşadıkça saksısını büyültür, toprağını çoğaltır.

b) Diğer örnek antoryum türlerinin köklenme özelliği. Bildiğimiz A. Andreanum doğal saf türünde dış kökler az bir toprağa veya ağaç dallarının kabuğu arasında az bir çürüntü birikimine rastlasa içine dalıp saçaklanır. Daha sonra o bölgeden dışa doğru incecik kökler uzatır. İnce kökler yoğun sıklıkta gelişir ve yukarı yönlenirler. Amaç arada kuru yaprakların ve rüzgarın getirdiği tozların birikmesidir. Böylece bir antoryum zamanla kendi kendisine humuslu toprak hazırlar. İnce kökler daima dışa doğru uzayarak birikimlerin dağılmadan kalmalarını, zamanla daha da artmalarını sağlarlar. Evlerde yetiştirdiğimiz antoryumlarda aynı şeyin olabilmesi mümkün. Bunun için derin saksıya çok az toprakla dikmelisiniz. Toprak yüzeyini kaplayan kök sisteminde yukarı yönlenenuçlar gördüğünüzde daha fazla uzamasını beklemeden üstlerini belli belirsiz kompost toprakla örtün. Bu usulde gelişim sağlarsanız çok gelişmiş kök sistemi sayesinde antoryumunuz daha güçlü ve daha iri çiçekli olacaktır. Tam epifitik antoryum türleri toprak arayıcı dış kökler uzatmak yerine gövdenin çievresinde çok sık kökler geliştirir. Bunlar sağa sola ve yukarı yönlerde uzar. Aralarında toz toprak çörçöp birikir. Köklerin arasındaki birikimlerle zamanla oluşan kompost yeni ince köklerin oluşmasını teşvik eder, antoryum ince kökleriyle kompost içinden elementleri alır daha da güçlenerek hayatına devam eder.

c) Epifitik Bromeliad’lardan bazıları ağaç dallarında ve elektrik tellerinde sık koloni oluşturarak sık yaprak aralarında toz, kuş pisliği, havada uçuşan kuru yaprak, toprak vb maddelerin birikmesini, humuslu çürüntüler oluşmasını sağlarlar. Sonra o birikimlerden elemenetleri kökleriyle değil yeni yapraklarıyla alırlar (özellikle de dip kısımda filizlenerek oluşan yavruları onlarla beslenir). Epifitik bromelyatlardan bazıları ise geniş yaprakların gövde ile birleştiği aralıklarında yağmur suyu ve aynı birikimlerin oluşmasını sağlar: Bu şekilde birikimler sık sık su içinde kalır, bitki o sıvıdaki mineralleri elenemetleri gövde dokusunda geçirerek alır, daha iyi beslenir ve oluşturduğu yavrularını mükemmelen büyütebilir. Suyun içine kurbağalar yumurtalarını, sivrisinekler larvalarını bırakır, böylece su birikintilerinin mümkün olmadığı ormanlarda bu bitkiler o canlılara çoğalma imkanı sunmuş olurlar.

3- Toprak uyumlu kök geliştirmeyen epifitler

Bu özellikteki epifitlere örnek yukarda c) maddesindeki Bromelyadlar, Guzmania ve Tillandsia türleridir. Bunların kökleri sadece dallara sıkıca tutunma amaçlıdır.

Yosunların da çoğunluğu toprakta değil, mantarlı nemli yüzeylerde yaşamayı severler. Hatta bazen mantarlarla işbirliğine girerek ortak bir organizma oluştururlar. Bunlara liken denir.

Süs bitkisi olarak evlerde yetiştirilen epifitik bitkiler

Orkideler, guzmanya, eşmeya (açmaya), tilantsiya, antoryum, yılbaşı kaktüsü…

Hangi tür olursa olsun epifittir diye evlerde ofislerde kökleri açıkta yetişebilir sanmayın. Sadece bir iki Tillandsia türü evlerde kökleri tamamıyla açıkta yetiştirilebilir. Diğerleri, kökleri açıkta satılsalar bile o şekilde yaşayamazlar. Bunlar anavatanlarında tropikal ormanlarda bile tam olarak kökleri açıkta yaşayamıyor. Ya kökleri nemli yüzeylere kuvvetlice yapışıktır ya da yukarda bahsettiğim ilginç şekillerde yaşarlar.

Toprak olarak oldukça havadar özel karışımlar gerekiyor. Karışımda kullanılacak temel maddeler şunlar:
1- Ham humus içeren sert parçalar; çürümesi bitmiş ama unufak olmamış ağaç parçaları..
2- Tozundan arındırılmış kompost veya sphagnum yosunu..
3- Ponza taşı..
Yukardaki maddelerin üçünün eşit oranlarda karışımı yılbaşı kaktüsünden Phalaenopsis orkidelerine kadar her türe uygun olabilir. Bu uygunluk köklerin açıkta kalıp kurumaması içindir. Ama besleyicilikte hiçbir şey ifade etmez. Bunun için her türe özel karışımlar yapılmalı ya da düzenli aralıklarla bitki besini verilmeli.

Evlerde bozulma sebepleri

Epifitik bitkiler hem yoğun nemli havayı hem sürekli esintiyi severler. Doğru toprak karışımına dikilmişlerse az nemli havayı tolere edebiliyorlar fakat hareketsiz, durağan havada nefes alamayıp ölüm sürecine girerler. Esinti bu türlerde diğer türlerden daha fazla hayati önem taşır.

Orkide meraklıları vanda orkidelerini cam kaplarda topraksız satılıyor diye öyle gerekiyor sanırlar. Ev / ofis şartlarında birkaç haftada bünye fazlasıyla su kaybetmiş olur, bitki susuzluktan ölmeye başlar. Size bu şekilde orkide asla satın almamanızı tavsiye ederim. yukarda “Toprak uyumlu kök geliştirebilen epifitler” maddesinde açıkladığım gibi, bir kısım kökleri kesinlikle toprağa uyum sağlamış, toprakta saçaklanmış ve topraklı olarak satılmaları şart. Öyle satmıyorlarsa kesinlikle almayın. Siz köklerin toprağa uyumlu olup saçaklanabilmelerini sağlayamazsınız. Çok zor.

Epifitik Bromelyadlar (guzmanya, tilantsiya, eşmeya) ise fazla sulama yüzünden çürürler. Bu türler aslen succulent tabiyatlıdır. Toprak kupkuru olsa bile zarar görmezler. Daha çok yapraklarıyla beslenirler. Evlerde gereken bakımı yapmayıp esintisiz havasız köşelerde tutarak ikide birde sulama sonucu köklerden başlayarak çürür ve ölürler. Özellikle serin zamanlarda toprağının bir hayli kuru, hafif nemli kalması daha iyidir. Sulamak yerine sık sık yapraklara hafif ılık su fısfıslamalısınız.

Bu türlerin bakımlarını burada ele almadım. Her birinin kendi sayfalarından öğrenmelisiniz.

Tarih: 23 09 2010
Üst kategori: Botanik
Alt kategori:
Sorunuzu / Yorumunuzu Aşağıya Yazabilirsiniz.
Lütfen yazı dili kurallarına saygılı olalım.

(Yazamıyorsanız Mozilladan deği Google Chrome ile giriş yapın.)

Aşağıdaki işlemde eksik rakamı yazın. *