Melekler Borusu çiçeği (Brugmansia)

Burada melekler borusu çiçeği hakkında özellikleri, yetiştirilmesi, bakımı, çoğaltılması, toprak ve su isteğinin nasıl olacağı, hastalıkları ve zararlıları konuları işlenmiştir.

Bahçe, balkon süs bitkilerinden olan melekler borusu Patlıcangiller (Solanaceae) familyasının Brugmansia cinsindendir. Brugmansia cinsinin 7 türüne ve bu türlerden oluşturulmuş hibritlere ve kültivarlara halk arasında melekler borusu çiçeği, meleklerin boruları çiçeği, trompet çiçeği gibi isimler verilir. Bu isimlerde ‘… çiçeği’ yerine ‘… ağacı’ demek aslında daha doğru olur (melekler borusu ağacı gibi). Çünkü bu bitki büyük çalı ve küçük ağaç formunda gelişim gösteriyor.

Genel özellikleri

Brugmansia’lar (melekler borusu çiçeği türleri) küçük ağaç ve büyük çalı formunda, çok dallanan bitkilerdir. Bahçe ve balkonlarda genelde 1 metre ile 2 metre arasında gelişirler. Uygun iklim ve iyi bakımla 3 metreyi aşabilir, 10 metre civarında büyüyebilirler.

Habitat

Ana vatanı Güney Amerika kıtasının subtropikal kesimleridir. And Dağları civarı, Venezuela, Şili’nin kuzeyi ve Brezilya’nın güney doğusu melekler borusu çiçeğinin ana vatanıdır. Süs bitkisi olarak dünyanın her yerinde yetiştirilince, bazı tropik ve subtropik iklimli yerlerde çevrenin doğal bitki örtüsündenmiş gibi yayılmıştır.

Kış soğuklarına dayanıklılığı

Subtropikal özelliğinden dolayı kış soğuklarına biraz dayanıklıdır (en fazla -12C dereceye kadar). Melekler borusu türlerinin ve kültivarlarının çoğu tüm kıyı kesimlerimizde, bazı hassas tür ve kültivarları sadece Güney Ege’nin ve Akdeniz bölgesinin kıyı kesimlerinde ve Doğu Karadeniz kıyı kesimlerinde bahçelerde uzun ömürlü süs bitkisi olarak yetiştirilebilir. Hassas türleri için kışın don olayı olacağı günlerde kuzeyli rüzgarlara karşı önlem alınmalıdır. Mesela melekler borusu çiçeğinizin kuzeyli rüzgarları alacak tarafına muşambadan veya hasırdan siper koyabilirsiniz. Tümünü sarmanız gerekmez. Karasal iklimli yerlerde sadece saksılara dikilmeli ve kışın dışarsı kadar şiddetli soğuk olmayan bir yerde korunmaya alınmalı.

Çiçeklenmesi

İlkbahardan kışa kadar devamlı çiçek açar. İri çiçekleri aşağı sarkık olarak birkaçı bir arada bulunur. Çiçekleri çeşidine göre yalın kat, katmerli ve az katmerli olup hoş kokuludur ve geceleri daha güçlü koku salarlar. Melekler borusu çiçeğinin renkleri türüne veya kültivarına göre değişir: Beyaz, sarı, turuncu, pembe, kırmızı ve yeşilimsi.

Toksik (zehirli) midir?

Melekler borusu ağacı her şeyiyle zehirlidir (tohumları ve yaprakları daha fazla zehirlidir). Öldürücü etkisi olmasa da yenildiği takdirde ciddi zararlar verir. Çiçeklerine, yapraklarına dokunursanız, koklarsanız zehirlenmezsiniz. Dikkat etmeniz gerekenler: Yapraklarını ve çiçeklerini koparırsanız kopuk veya kesik yerden sızan öz suyunun gözünüze ilişmemesi lazım. İlişirse derhal gözünüzü bol su ile yıkamalısınız. Yıkamazsanız ciddi tahrişlere hatta hasarlara sebep olur. Budama yaparken de akan veya fışkıran özsuyuna karşı çok dikkatli olun. Cildi hassas kişilerin cildine melekler borusu ağacının özsuyu tahriş edici etki yapar. Onlar da dikkatli olmalı. Yememelisiniz, yemeklere salatalara katmamalısınız. Bebekler ellerinin ulaşabileceği her şeyi sıkıca, ezercesine tutmak ister. Bebekleri melekler borusundan uzak tutun. Küçük çocuklara hangi tür olursa olsun süs bitkileriyle oynamamayı, asla yememeyi, ısırmamayı, elleriyle parçalamamalarını kesin bir şekilde öğretin, belletin.

Kullanım

Bahçe-balkon süs bitkisi olarak kullanılır. Küçük bahçe ve balkonlarda yetiştirilecekse ağaç gibi enine boyuna gelişeceği göz önünde bulundurulmalı ve ona göre tercih edilmeli (ya da devamlı budamalarla küçük tutmak gerekir).

Patlıcan aşılamada kök bitkisi olarak kullanıldığında normal bir patlıcan bitkisine göre 10 misli kadar fazla ürün verir. Böylece, melekler borusu çiçeği sayesinde bir patlıcan ağacınız olur.

Sarı ve katmerli melekler borusu çiçekleri

Melekler Borusu Fotoğraf Albümü

Melekler borusu yetiştirilmesi, bakımı

Dışmekan bitkisi olduğunu unutmayın. Ev ortamlarına uygun değildir (gerçi çok havadar odalarda pencere yanında tutabilirsiniz ama içerde pek çiçek açmaz). Enine boyuna 1 metreden bir hayli fazla gelişeceğini göz önünde bulundurarak, çevresindeki bitkilerin etkilenmemesini için bahçedeki yerini ve diğer bitkilerle mesafesini gerektiği gibi hesaplamalısınız.

Güneş isteği

Tam gölge sevmez. Günde en az 4 saat direkt güneş alması gerekiyor. Yazları aşırı sıcak olan yerlerde sadece sabah güneşini alacağı doğu cephe duvar dipleri daha iyidir. Veya büyük ağaçların kısmî gölgesinin düştüğü yerlere dikilmesi tavsiye edilir.

Toprak ve gübre isteği

Bahçeye dikecekseniz toprak seçici değildir. Killi toprakta da kumlu toprakta da gelişir. Çok iyi ve sağlıklı bir gelişim ve çok iyi bir çiçeklenme göstermesi için ise humuslu, zengin organik maddeli ve suyu geçirgenliği yüksek toprak hazırlamalısınız. Bahçenizin toprağı bu özellikte değilse kum, bol bol bitkisel çürüntüler, leonardit, bolca sığır gübresi ve ponza taşı karıştırarak melekler borusu dikeceğiniz yerin toprağını böylece önceden düzenlemelisiniz. Sonrası bakımında ise gübrelemeye önem vermeniz ve doğal gübre tercih etmeniz lazım. Melekler borusu ağacı dal, yaprak ve çiçek açısından fazlaca üretici bir tür olduğundan dolayı ona göre de topraktan fazlaca element almak zorundadır. Sonbahar sonunda dibini, çevresini çapalayarak bol bol koyun veya keçi gübresi toprağına karıştırın ve sonra toprak yüzeyini bir yığın sonbahar yaprakları ile örtün. Gübrenin yanmış gübre olması önemlidir. İlkbahar gelişimlerinden sonra, yaz başına doğru dibini hafifçe çapalayarak bir miktar daha aynı gübreden toprağına karıştırın. Ya da bu ikinci gübrelemeyi yapmayıp onun yerine 4 haftada bir gübre şerbeti ile sulayın bu çok daha faydalıdır. Gübre şerbeti vermeye ilkbahar gelişimleri ilerleyip çiçek tomurcukları belirdiği zaman başlayıp sonbahar başına kadar devam edin.

Saksıda yetiştiriyorsanız toprağının özellikle suyu iyi geçirir olmasına dikkat edin. Her yıl kök budaması için nasılsa saksıdan çıkaracaksınız. Yeni toprağını güzelce gübreleyin. Sonbahar başına kadar iki haftada bir sulama suyuna genel amaçlı bitki besini karıştırın. Bitki besini yerine yukarda yazdığım gibi 4 haftada bir doğal gübre şerbeti de olabilir. Veya bunların yerine domatesler için hazırlanmış özel gübreden paketin üzerindeki tarife göre verebilirsiniz.

Saksıda yetiştirilen melekler borusu çiçeği için toprak karışımı tavsiyem: 4 ölçü humuslu doğal toprak + 1 ölçü çok ince ponza taşı veya perlit + 3 ölçü keçi veya koyun gübresi.. Hazır poşet toprak da kullanabilirsiniz ama sıcak memleketlerde hiç tavsiye etmem.

Sulama

Kışın toprak kupkuru oldukça sulayın. İlkbahar ve sonbahar serin aylarda toprak biraz kuruduğunda sulamalısınız. Sıcak aylarda ise ne kadar sık sulasanız o kadar iyi. Hatta duruma göre günde iki defa sabah akşam sulayın. Melekler borusu çiçeğinizi saksıda yetiştiriyorsanız suladığınızda saksı altından çıkan suyun saksı alt tabağında birikip beklememesi şart. Yoksa kökler çürür. Kökleri suda boğulmaya gelmez. Buna çok dikkat edin. Ayrıca alt delikten su çıkmasın diye az miktar su vermek hiç iyi değil. Bu bitki adamakıllı sulanmak ister. Onun için sulamayı bol su ile yapın ve alt tabakta biriken suyu hemen boşaltın. Ya da başka bir çare düşünün. Mesela saksı ile alt tabak arasına birkaç taş koyarak saksının alt deliklerinin yüksekte olmasını sağlayabilirsiniz.

Melekler borusu nasıl budanır?

Hızlı ve çok dallanarak geliştiğinden dolayı budamalar şarttır. Ayrıca ‘saksıda yetiştiriyorsanız’ köklerde de budama gerekiyor. Bu iki tip budama ve saksıda yetiştirilenlere her yıl toprak yenilemesi çok önemlidir. Böylece bitkiniz kel-kör olmayacak, muhteşem bir güzellikte her yıl görenleri hayran bırakacaktır.

Dallarının budanması

1- Önce kesin gerekli budamalara değinelim. Mesela melekler borusunu küçük, kompakt tutmak amacıyla sık sık budamak kesin gerekli değildir tercih sebebidir. Ama sağlıklı gelişimi ve düzenli ve dekoratif görünümü için budama mutlaka gerekiyor. Dallar birbirlerine çok yakın, çok sıkışık şekilde bırakılmalalı. Bunun için yapılacak bilinçli budamalar sayesinde melekler borusu ağacınızın bütün dalları ve yaprakları hava akımlarından ve güneşten tam istifade eder. Ayrıca hastalıklanma riski en aza inmiş olur ve bitki biti gibi zararlılarla mücadele etmek de bu sayede kolaylaşır. Bu sebepler budamaları kesin gerekli kılıyor.

Karasal iklimli yerlerde saksıda yetiştirilip kışın kapalı ve soğuk yerlerde korumaya alınan melekler borusu çiçeği içeri alınmadan önce budanır. Kıyı kesimlerinde içeri almak pek gerekmese de, alacaksanız bulunduğunuz yerin don olayları zamanını bilmeniz ve o zaman gelmeden bir iki hafta önce içeri almanız lazım. Mesela İstanbul’da melekler borusu çiçeğine zarar verecek nitelikte don olayları genelde aralık ayının sonundan önce görülmez.

Bitki birbirlerinden uzak iki veya üç ana dal kalacak şekilde iyice budanmalı ve kısaltılmalıdır. Sonra kışın korunacağı yere alınır. İklimi devamlı bahçede yetiştirmeye uygun yerlerde ise budama kış sonunda yapılmalıdır. Hatta kış sonunda budanacak dallar önceden aralık ayı sonunda en uçlarından hafifçe kısaltılsa iyi olur. Bunu sadece melekler borusu çiçeğinde değil budanacak her bahçe bitkisinde tavsiye ediyorum. Kesik yerlerden soğuk almasıyla o dallardaki besin ve enerjinin çoğu geriye, ana gövdeye ve köklere çekilir. Böylece kış sonunda o dalları budayıp attığınızda bitkinin birikimleri kayıp edilmemiş olur. Kış sonu budamasında yine bitki yine aynı şeklinde, birbirlerinden mesafelice iki veya en fazla üç dalkalacak şekilde ve iyice budanıp boyu da bir hayli kısaltılmalıdır.  İki yaşını aşmış brugmansia bitkileri iyice güçlendiklerinden dolayı daha ağır budamaları kaldırabilir. Ana gövdesi toprak üzerinde birkaç santim kalacak şekilde tamamıyla budanabilir.

2- Melekler borusu çiçeği gelişim döneminde hem hızlı hem çok dallanarak gelişir. Yaz başından yaz sonuna kadar birkaç kez düzenleme budaması (veya ara budamalar) yapılsa iyi olur. İlla şart değil ama hem melekler borusu çiçeğinizin daha iyi çiçeklenme performansı göstermesi için hem de fazla büyüyüp çok fazla yer işgal etmemesi için ya da dekoratif ve sağlıklı görünüm açısından tavsiye edilir. Çiçekleri azalmış veya bitmiş dalları ya kısaltın ya da dipten (ana gövdeye birleştiği yerden) kesin. Bu ara budamalarda tüm dallar aynı zamanda budanmamalı. Kontrollü olarak, mesela üç dalı kısalttınız, onlardan çıkan filizler uzayıp tomurcukları belirince, o zaman budamadığınız diğer dallardan birkaçını; çiçeklenmede en kötü olanları budayın. Böyle devam edin.

Kök budaması

Devamlı saksıda yetiştirilen melekler borusu çiçeğinde kesin gereklidir. Genç fidanlar ilkin en az 30cm kadar derin saksıya dikilmiş olmalıdır ki ana kazık kök aşağı doğru dümdüz bir şekilde yeterince uzun olabilsin. Ve ilk kök budaması: Saksıda bir yıl kadar yaşadıktan sonra, kış sonunda ana kazık kök kısaltılmalıdır. Ne ölçüde kısaltılacak? Bitkinin ana kökü en az 25cm, en fazla 30cm kalacak şekilde en alt kısmı kesilmeli. Bu ana kök kısaltması bitkinin sonraki yıllarında bir daha yapılmaz. Gerçi çelikle üretilen fidanlarda ana kazık kök olmaz ama bir veya iki kök ana kök(ler) şeklinde gelişir. Bunlar aşağı doğru kalın ve güçlü halde uzama halinde iseler ilk kış sonunda kısaltılmalıdır. Bitkinin ilk yılında ana kök 25cm’yi geçmemişse anakök kısaltma budaması sonraki yıla bırakılmalıdır.

[Bitkinizi saksıda daha kompakt (küçük ve derli toplu) tutmak istiyorsanız ve kocaman saksıda yetiştirmek istemiyorsanız ilk ana kök kısaltma budamasında ana kökün 15cm’den fazlasını alt kısmını kesin. Ana kök 15cm’den daha kısa kalmamalı. İyi olmaz. Ve buna göre ömür boyu yetiştireceğiniz en büyük saksı boyutu en az 20cm derinlikte, en az 25cm genişlikte olmak zorunda. Daha küçük saksıda yetiştirmek hiç uygun olmaz.]

Sonraki kök budamaları: Melekler borusu çiçeğiniz her yıl daha da güçlenerek ve daha fazla köklenerek devamlı büyür. Dolayısıyla her yıl daha büyük saksı gerektirir. Ama buna bir sınır koymak şart. 30 – 40 litre hacimli veya en fazla 60 litre hacimli bir saksıda karar kılmalısınız. Sonra, artık ömür boyu aynı büyüklükte saksıda yaşayacak.

Her yıl kış sonunda melekler borusu çiçeğini saksıdan sökerek köklerde azaltma yapmalısınız. Saksıdan çıkardığınızda su dolu bir kovaya birkaç defa batırıp çıkararak toprağın suda çözülüp kökleri bırakmasını sağlayın. Kök budamaları kesinlikle orta – merkez ana kökten çıkan köklerin ana köke bitiştiği yerden yapılmamalı. Saksı içi yan ve en alt çeperlerine dayanmış kökler kısaltılmalı. Ve ana kökten çıkan köklerden bazıları, ana köke en fazla 10cm yakın yerinden kesilerek ondan çıkan birçok saçak kökler böylece yok edilmeli. Bunda aşırıya gitmeyin ve o kökleri kısaltmada o köklerin ana köke mesafesinin 10cm’den daha kısa olmaması gerektiğine dikkat edin. Sonra yeni toprak ile saksısına dikin ve bolca sulayın.

Çoğaltılması – melekler borusu çiçeğinin üretimi

Melekler borusu çiçeği çoğunlukla çelik yöntemiyle çoğaltılır: Kesip aldığınız dallarını suda veya direkt toprağa batırarak kolayca köklendirebilirsiniz. Sonbahar ve kış boyu alacağınız çelikler odunlaşmış dallardan olmalı (olgun dal çeliği yöntemi). Dalın boyu önemli değil. Üzerindeki filizlenme gözü sayısı önemlidir. En az iki, en fazla beş gözlü olması iyi bir ölçüdür. Direkt toprağa batırın. İlkbaharda havalar ısındığında hem köklenir hem filizlenirler.

Yeşil ya da yarı odunsu dallardan çelik almayı ve köklendirmeyi kış sonu – yaz ortası arası döneminde yapmanızı tavsiye ederim. Aşağıda anlattığım şartlara göre yaparsanız köklenmeleri gayet kolayca ve çabuk gerçekleşir.

Çelik (dal) seçiminde önemli bir püf noktası

Çelik almayı herhangi bir daldan değil, ana daldan uzamış ve çiçeklenmiş bir yan daldan seçseniz daha iyi olur. Buna Y faktörü diyorlar. Yani ana daldan ayrılmış bir yan dalın ana dal ile beraber görünümü Y şeklindedir. Seçimin bu şekilde yapılmasının sebebi, köklendirdiğiniz dalın çabuk çiçeklenmesi içindir. Yoksa sonraki yıl çiçeklenebilir.

Çelik dalda en az iki en fazla 5 filizlenme gözü olsun. Dalın yapraklı veya yapraksız olmasının bir önemi yok. Eğer yapraklı ise sadece en uçta iki veya üç yaprak kalsın. Diğer yaprakları koparmadan, dalı yaralamadan, makasla keserek giderin. Dalın toprak altında veya su içinde kalacak alt kısımını 45 derece açı ile kesmelisiniz ve sonra dikmelisiniz veya suda bekletecekseniz suya koymalısınız..

Suda bekletme işini mutlaka açık havada, biraz güneşli bir yerde yapın. Çabucak köklenir.

Dalı direkt toprakta köklendirecekseniz

Önce çok küçük saksıda veya herhangi bir kapta veya mini plastik fide torbasında köklendirin (yalnız, dalın kalınlığına göre çok fazla dar olmamalı). Dal ve saksı öğle öncesi veya ikindi sonrası güneşiyle ısınmalı. Açık hava – rüzgar da gerekli. Bu şartlarda melekler borusu çelikleri çok iyi köklenir ve hem çürüme riski en aza iner. Çürüme riskini daha da azaltmak için çeliklerinizi köklendirmede toprak değil perlit + temiz kum karışımı kullanın. Steril gerçek torf bulabilirseniz, en iyi köklendirme ortamı yarı yarıya perlit + torf karışımıdır. Köklenme gerçekleştikten sonra istediğiniz yere dikin. Saksıya dikecekseniz 25-30cm derinliğinde bir saksıya dikmelisiniz.

Tohumla çoğaltılması

Melekler borusu tohumlarını ilkbahar başında ama kış sonuna yaraşır çok sert serin günler geride kaldığı zaman (İstanbul için Nisan ortası) 1cm kadar derine gömmelisiniz. Mutlaka toprak yüzeyini güneş ışınları ısıtmalı. iki hafta veya en geç bir ay içinde tohumlar çimlenir başlarını topraktan çıkarırlar. Bundan sonra ise, çenek yapraklarından başka ilk gerçek yapraklar çıktığında öğle civarı tepe güneşini direkt almamaları gerekiyor. İlk yıl sonbahar ortasına kadar, mini fidecikler büyüdükçe güneşten yavaş yavaş uzak tutmaya başlayacaksınız. Daha sonra direkt güneşten korumaya gerek yok ama yine de özellikle sıcak memleketlerde yaz aylarında öğle civarı güneşinden korunmaları sırf yavrular için değil yetişkin melekler borusu ağaçları için de gereklidir.

Zararlıları, hastalıkları

Melekler borusu çiçeğine bitki bitleri ve tırtıllar dadanabilir. O zaman ilaçlamanız gerekiyor. Problem sadece tırtıl ise sabah çok erken saatlerde ve güneşin battığı anlarda tırtıllar saklanmazlar ve kolayca bulup ayıklayabilirsiniz. Karanlık saatlerde daha aktiftirler. El feneri ile görüp ayıklayabilirsiniz.

Toprakta mantar hastalıkları melekler borusu çiçeğine yaz sıcakları başladıktan sonra zarar verebiliyor. Köklerde başgösteren hastalık sıcak saatlerde güneşte yaprakların yanıp yer yer sararmalarına, kurumalarına sebebiyet vermesiyle anlaşılır. Aynı hastalık domateslerde de görülür. Buna önlem pek kolay değil. En iyi çaresi yer seçimidir. Yarı gölgeli ve rüzgarlara açık bir yer, toprağın her sulama öncesi kolayca çapalamaya yetecek kadar kuruması beklenerek ve toprak sık sık çapalanıp havalandırılması şartıyla bu tip mantar hastalıklarının oluşmasına pek uygun değildir ama melekler borusu çiçeğinin güzelce gelişip serpilmesi, çiçeklenmesi için idealdir. Toprağın yapısına ve hastalıklara iyi bir zemin olmasına göre yer seçimi de fayda vermeyebilir. Bu durumda melekler borusu çiçeğini temiz saksıda hastalıksız temiz toprakta yetiştirmek daha iyi olur.

Kaynaklar

Brugmansia – wikipedia.org
Tips for growing healthy brugs – brugmansia.us
Potted Brugmansia Plants: Growing Brugmansias In Containers – gardeningknowhow.com



Sorunuzu / Yorumunuzu Aşağıya Yazabilirsiniz.
Lütfen yazı dili kurallarına saygılı olalım.


(Yazamıyorsanız Mozilladan deği Google Chrome ile giriş yapın.)