Bonsai minyatür canlı ağaç sanatı

Bu yazımda amaç bonsai nedir ve nasıl yapılır diye merak edenlere çok kısa bilgi vermektir. Bilinmesi gereken birkaç terim, birkaç teknik ve bonsai toprağı hakkında bilgiler.

Bonsai nedir?

Gerçek ağaçların yine gerçek ve canlı ama minyatürlerini yetiştirme sanatı. Büyük ağaçların doğadaki muhteşem güzelliklerini ya da yıpranmış yaşlı görünümlerini kendi doğallığında verebilmek önemlidir. İnsan elinden çıkmış bir eser gibi görünmemeli. Eğer bonsai ağaç yetiştirmek istiyorsanız bizzat ehlinden öğrenmeye çalışın. Bir bonsai sanatçısı bulmak da pek mümkün değil ya, o ayrı mesele. Ayrıca doğayı yakınen bilmek, doğanın güzelliklerini, vahşiliklerini ve ekstrem hallerini ruh ile hissederek gözlemleyen gözlere sahip olmak gerek.

Bonsai ağaç

Nasıl yapılır?

Normal yaşlı ağaçların çok küçük ama yine yaşlı görünümüne sahip örneklerini yetiştirmek için ilk adım cüce bir ağaç oluşturmak.

Bunun her şeyiyle en kolay ve en elverişli yolu hazırını doğal arazilerden bulma işi yani yamadori (doğada küçük-güdük kalmış ağaç keşfine çıkma). Buna “armut piş ağzıma düş” yöntemi de diyebiliriz. En uygunları kayalıklı dik yamaçlarda bulunur. Normal bir toprakta on yılda koca bir ağaç olabilen türler öylesi uygunsuz yerlerde on yılda küçücük kalmış ve normale göre daha fazla yaşlanmış ve yıpranmış görünümlüdürler. İşte bunlar sökülür ve saksılara dikilir. Daha sonra bonsai sanatına göre gerekli şekillendirmelere girişilir.

Daha az kolay yolu ağaçların üzerinden uygun kalınlıktaki çatallanmış dallar ya ağaç üzerindeyken ⇒ havai daldırma yöntemiyle köklendirilir ve sonra kesilip alınır ya da direkt kesilip alınır ve saksılarda köklendirilir. Bu usulde seçilecek ağaçlar hangi türlerdense onların dallarını köklendirme yollarını iyi bilmek gerekir. Özel köklendirme hormonları genellikle şarttır.

Uzun yolu ise ağacı tohumdan ya da çelikten yetiştirmektir. Yeterince büyüdüklerinde her yıl gerekli uygulamalarla ağaca olgun ve yaşlı görünüm sağlama çalışmaları yapılır.

Bunların dışında çok farklı bonsai elde etme yöntemleri de var. Mesela ilginç şekilli kalın kökleri kesip almak, saksıya dikmek, üzerine uygun ağaçların dallarından aşı yapmak gibi.

Bonsai sanatına fikir vermesi açısından birkaç terim

— Nebari: Köklerin bir kısmının toprak dışında görünmesi. Nebari bonsai sanatında olmazsa olmaz bir şey değil. İsteğe, amaca göre yapılır.
Ramifikasyon: Kısaca dallanıp budaklanma. Ana gövde, ondan ayrılan ana dallar ve o ana dallardan çıkan yan dallar (ve duruma göre daha devam edebilen dallanıp budaklanma) tümünün uygun bir şekilde oluşturulması ve hangi ağaç üzerinde çalışılıyorsa o ağacın doğadaki gerçek görünümüne benzetilmesi.
Vabi-sabi: Fanilik ve kusurluluk (sakatlık, yıpranmışlık vesaire). Yaşlılık, ölüme yakınlık hissini yansıtabilme. Acıma, şefkat ve hüzün duygularını uyandırabilme. Ama bu şart değil. Amaca göre değişir. Bir bonsai sanatçısı tam tersi büsbütün hayat dolu ve kusursuz ulu bir ağacın minyatürünü de yapabilir. Böyle bir bonsai ise heybetli görünüşüyle hayranlık uyandırır.
Taşiagari: Hafif eğimlilik, bükümlülük. Ağacın yaşlı, yıpranmış görünümünün daha da vurgulanması için gerektiği şekilde oluşturulur. Genelde ana gövdede, biraz aşağı kısımda uygulanır. Nebaride taşiagari uygulanması ise doğadaki yaşlı bir ağacın erozyon vb sebeplerle ana gövdeye yakın en kalın ana köklerinin toprak dışında kalmış, yıpranmış ve yaşlanmış gerçek görünümünü yansıtması amacıyla yapılır.

Başlıca bonsai teknik ve stilleri

— Şokkan: Düzgün ve dik duruşlu ağaç görünümü.
Moyogi: Dik ama ana gövdesi biraz eğri büğrü ağaç görünümü.
Hokidaşi: Bu terim bonsainin ana gövdesi ile ilgili değil üst dallı budaklı kısmı ile ilgilidir. Üst kısmın çok fazla dallı budaklı olması hali.
Şakan: Ana gövde dibe yakın bir yerden 90 derece eğik durumda ve ondan devam eden ana dallar bir yöne doğru yere paralel uzamış şekilde ağaç görünümü.
Kengai: Aşağı akış. Ağacın gövdesi az bir yükseklikten sonra eğilmiş, dümdüz aşağı akışlı biçim. Bu stilde ya çok yüksek saksı kullanılır ya da saksı bir tabure üzerinde tutulur. Ki aşağı yönelmiş dallar serbestçe boşlukta dursun. Görünümü tüm dallar dimdik aşağı gidiyor izlenimi verir.
Han kengai: Yarı aşağı akış gibi. Yani aşağı akışın saksı derinliğinden fazla olmaması. Bunda saksı biraz derince olur ve aşağı yönelen dallar saksının dibine 10cm kadar mesafede yere paralel devam eder. Paralellik fazla uzun olmaz ve dallar yukarı yönelerek dallı budaklı tepe oluşturur. Bu tepeli kısım genelde saksı üst yüzeyini geçmez (duruma göre biraz geçmesine izin verilir). Ayrıca istenirse aşağı yönelen ana gövde üzerinde kat kat birkaç dal aynı şekilde birkaç santim yere paralel ve sonra yukarı yönelik düzenlenir.
Sokan: Tek kökten çok gövdeli ağaç görünümü. Genelde ikili ve üçlü yapılır. Gohon-yose stilinde gövdelerden biri küçük biri büyüktür.
Bunjin-gi: Tek ve upuzun bir gövde, hafifçe eğik olabilir, moyogi gibi eğri büğrü de olabilir ama ayırt edici özelliği uzun ve çıplak gövdenin sadece en üst kısmında dallanmalara izin verilmiş olmasıdır.
Ölü ağaç (deadwood): Aynı saksıda olarak canlı bonsailerin hemen bitişiğinde ya da yakınında bonsainin benzeri bir tam ölü bonsai.. Ölü ağaçların rengi özellikle açık renkli edilir. Birkaç farklı tekniği var. Tanuki tekniği: Bir bonsaide, canlı ağacın gövdesinin yapışık gibi yaslanmış vaziyette destek gördüğü benzer bir ölü, kuru gövde. Jin tekniği: Birkaç dimdik bonsai ağaç belirli mesafelerle aynı saksıda, aralarında iki üç tanesi tamamen ölü ve dalları büyük ölçüde dökülmüş (yan dalları hemen hiç yok), neredeyse sadece gövde halinde. Gövde üzerinde kuruyup kırılan ana yan dallardan geriye kalan şey kısa çıkıntılardır. Kozalaklı türlerde uygulanır.  Uro tekniği: Canlı ağaç, çok yaşlanmış ve gövdesi üzerindeki büyük ana dallardan biri veya birkaçı tamamen ölerek kopup gitmiş, ana gövdede o gidenlerin yerinde hafif bir girinti (çukurluk) kalmış ve o girinti kısım ölü, kuru halde. Bu teknik gövde yaralanmalarından zarar görmeyen ağaç türlerinde uygulanır (örnek: ficus bonsai sayfasındaki ilk resim). Şari tekniği: Bonsaide zor ve tehlikeli bir uygulama. Ağacın ana gövdesi çok belirgin olacak şekilde ya dipten tepeye kadar ya da gövdede ve en büyük yan bir dalında devam edecek şekilde yontulur ve biraz da uyulur. Bazı dayanıklı türlerde çok daha fazla oyulur. Zamanla o kısım ölü bir hal alır. Böylece bonsai ağacın gövdesi yarı ölü yarı canlı halde kalır. Bu teknikte bazen ana gövde boydan boya öyle oyulur ki ağaca eğri büğrü oluk benzeri hal verilir.

Bonsai bakımı

Onca para verip bir bonsai almışsanız elbette yaşatmak isteyeceksiniz. Bitkiler çok hassas canlılardır. Kapalı ev-ofis ortamlarını hiç sevmezler. Aşağıdaki tavsiyelere göre elinizden geldiğince gerekenleri yapmalısınız.

Havadar ortam, uygun aydınlatma, uygun toprak, uygun sulama.. Yani bonsai sanatı her şeyiyle çok zor bir iş olduğu gibi para verip alan müşterilerin onları hayatta tutabilmesi belki daha da zordur. Onun için satın almak istediğiniz bonsai ağaç hakkında önce doğruluğu yüzde yüz gerçek yetiştirme bilgilerini öğrenmelisiniz. Her bonsai aynı ağaç türünden değildir. Hangi tür ise ona göre gereken hayatta tutabilme tavsiyeleri farklı olacaktır.

Bir bonsaiyi hayatta tutabilme şartlarını ve gerekli bakımı başarabilirseniz gereken dal, yaprak ve kök budamalarının da nasıl yapılacağını öğrenmeniz gerekiyor. Bunun için:

Uygulanan sanatı bilmeniz ve budamaları o doğrultuda, o sanatın değişip bozulmasının önüne geçecek şekilde yapmalısınız. O bonsaide kullanılan ağacın neyi kaldırabileceğini neyi kaldıramayacağını da bilmeniz şart.

Toprak değiştirme ayrı bir zor iş. İşin içinde kök budaması da var. Gerçi kök budaması pek zor değil de uygun toprak karışımı sağlamak zor. Bonsai toprağı diye satılan toprak bulsanız bile bunlar genelde her ağaca uygun olmayabilir.

Bonsai toprağı

Titizlikle yapılan bir karışım olması gerekiyor. Cam gibi sert pişmiş kil kırpıntıları ile hazırlanmış karışımlar bonsai toprağı diye satılır. Ne kadar sağlıklıdır bilemem. En iyisi kendiniz hazırlayın. İngilizcede loam denilen humuslu gerçek toprak bonsai toprak karışımlarının temel direğidir. Bunun yanısıra ince taneli ponza taşı ve kum gerekiyor. Her üç maddeyi kullanmak iyi olur.

4 ölçü toprak + 1 ölçü kuvars kumu + 2 ölçü ince taneli ponza.
Bu karışım her tür için idealdir. Titizlikle uygulanması gereken hususlar şunlar:

1- Humuslu doğal toprak mutlaka orman kenarlarındaki çok fazla bitki türlerinin iç içe yetiştiği yerlerden, en üst yüzey toprağından almalısınız. 6 ay kadar açık havada ara sıra sulayarak dinlendirin ve üzerinde böcek, solucan gibi canlılar gördükçe ayıklayın. 6 ay sonunda bu toprağı mutlaka pastörize etmelisiniz.
2- Kum olarak en sağlıklısı kuvars kumudur (akvaryumcularda bulunabiliyor). Kullanmadan önce un eleğinde eleyerek ince tozundan arındırın. Kuvars kumu yerine dişli kum olabilir ama şu işlemlerden geçirmek zorundasınız: Dişli kumu iyice yıkayıp çok ince tozundan tamamen arındırın. Sonra 5-10 dakika kaynayan suda haşlayın ve suyunu süzmeden birkaç gün bekletin ki suda eriyebilecek parçalar mümkün olduğunca giderilmiş olsun. Sonra tekrar iyice yıkayın, durulayın ve suyunu süzüp kurutun.
3- İnce ponza taşı taneleri kuru nohuttan biraz küçük, kırık pirinçten daha küçük olmayacak şekilde irili ufaklı olmalı. Yıkayıp tozundan arındırmanız iyi olur. Ponza taşı bulamazsanız onun yerine akvaryumcularda satılan sert pişmiş kil kırpıntıları kullanabilirsiniz. Bu madde bitkili akvaryumlarda dibe kumdan önce yayılır. Bitkileri dikilir sonra kum yayılır. Pişmiş kil kırpıntılarının ne olduğunu bilmeyen akvaryumculara bu şekilde tarif edebilirsiniz. Özel ambalajlar içinde satılıyor. Belki açıktan kilo ile satanlar da olabilir.

* * *

Yukarıda bonsai sanatı nedir, nasıl yapılır açıklamaya çalıştım. Bonsai ile ilgili birkaç terim ve teknik hakkında kısa bilgiler verdim. Bonsai toprağını nasıl yapabileceğinizi anlatmaya çalıştım. Şimdilik sayfa içeriği bunlardan ibaret. Bu sayfaya özellikle eklemem gereken bonsai konuları varsa bana bildirebilirsiniz.

Yazar: Erdal Yüksel

Kategori: Püf Noktaları

Etiketler: |


'Bonsai minyatür canlı ağaç sanatı' hakkında sorular, açıklamalar

  1. Yalçın A.Yazıcıoğlu dedi ki:

    Bonsainin kelime manası nedir?
    ***
    Japoncada bonsai yayvan çanak veya tepsi (bon) ve bitki (sai) kelimelerinden oluşan birleşik bir kelimedir.

  2. Nilüfer - Manisa dedi ki:

    Dün bir bonzai aldım. Bakımını nasıl yapacağım?
    ***
    Nilüfer Hanım, ne olduğunu bilmediğiniz bitkileri almamanızı, alacaksanız haklarında satıcılardan değil bilgili kişilerden iyi bilgi edinmenizi tavsiye ederim. Bonsai diyorsunuz fakat bonsai diye satılan çok farklı türlerde bitkiler var. Her biri farklı şartlar ister. Sadece sulama ve besin değil, ışık derecesi, hava ve nem ihtiyacı gibi. Yoksa bonsai veya herhangi bir süs bitkisi alıp yaşatabilmek tamamen şansa tesadüflere kalmış bir şey.

  3. Taner, İstanbul dedi ki:

    Merhaba bir den fazla çiçek yetiştirmekteyim. Son zamanlarda bonsai gerçekten ilgimi çekmeye başladı. Bu işe gerçekten ustaca başlayamasam da güzel bir başlangıç yapmak istiyorum ve bu konuda fikir ve bilgilerinizi paylaşırsanız eğer çok sevinirim.
    ***
    Sürekli gözünüz üstünde olmalı. Eğer zaman ayırabilecekseniz denemeğe değer bir sanat. Ama pek vaktiniz olmayacaksa ve yine de bir başlangıç yapmak istiyorsanız succulent türlerle başlayın derim. Yukarıda bu konuda birkaç satır yazmıştım.

  4. Nur, Adana dedi ki:

    Bonsai yetiştirmek istiyorum. Ağaçlar bitkiler benim için gerçekten bir tutku. Birkaç tür tohumu buldum. Ne derece güvenlidir ne yapmam gerekir bilemedim. Bonsaileri nereden temin edebilirim? İnternette satılan tohumlara itimat edilebilir mi?
    ***
    Bunlar belirli bir bitki türü değil ki tohumu olsun! Siz bonsai meselesini çok yanlış anlamışsınız. Bonsai hakkında önce çok şeyler okuyun. Sadece görüntülerine bakmayın. İnternetten de bir şey satınalmayın. Her taraf dolandırıcı sahtekar dolu. Bonsai diye bir bitki yoktur ve dolayısıyla tohumu da olmaz.

  5. Çağrı, İstanbul dedi ki:

    Benim ginseng bonzai ağacım var. Nasıl bakabilirim? 23cm daha. Çok tatlı nasıl bakabilirim budama işlemini nasıl yapabilirim? Düzanli nasıl sularım?
    ***
    Lütfen onun sayfasına bakın. İhtiyacınız olan her bilgi var: https://azbitki.com/ficus-ginseng-bonsai

  6. Eskişehir, Emre dedi ki:

    Acaba çam ağacından ya da çam cinsinden bonzai olur mu ya da yapılabilir mi?
    ***
    Her çeşit ağaçtan yapılabilir de çok zor. Bu iş hobi işi değil. Başlı başına bir meslek ve sanat. Üstelik büyük sabır işi.

  7. Tuba, Konya dedi ki:

    Bonsai büyütülmesi hakkında bilgileri detaylı öğrenmek istiyorum. Nereden öğrenebilirim? Ayrıca bu öğrenme ve bonsainin büyümesi ne kadar zaman alır?
    ***
    Zor iş. Siz en iyisi bonsai çalışmaları için uygun olan succulent türlerle hemen başlayın. Öğrenmeyi ve incelikleri araştırmayı sonraya bırakın. Yoksa, önce sadece bilgilenmekle vakit geçirirseniz emin olun gözünüz korkar ve hevesiniz geçer.

  8. Teslime, Mersin dedi ki:

    Sedir ağacı bonsaisi bulabilirmiyim ki?
    ***
    Türkiyede hiç sanmıyorum. Olsa da en az birkaç yüz lira veya birkaç bin liraya satarlar.


Sorunuzu / Yorumunuzu Aşağıya Yazabilirsiniz.
Lütfen yazı dili kurallarına saygılı olalım.


(Yazamıyorsanız Mozilladan deği Google Chrome ile giriş yapın.)