Civciv embriyosu gelişim döneminde cinsel yapılanmalar

Memeli hayvanlarda yavrunun dişi veya erkek olacağı daha ilk zigot hücresinde tam kesinlik kazanmıştır. Embriyo gelişiminde cinsel organlar ona göre gelişimlerine devam eder. Fakat kuş ve sürüngen türlerinde her zaman öyle olmuyor. Yani zigottaki kromozomlara göre yavrunun dişi mi erkek mi olacağını net olarak bellidir. Fakat sonrasında embriyo gelişimi sırasında yavrunun cinsel organları tam tersine oluşabiliyor. Örneğin zigottaki kromozomlara bakarsak yavru dişi olacaktır. Ama sonrasında civciv embriyosu gelişimine baktığımızda gelişen yavru erkektir. Buna etki eden faktörler var. Yumurtaya geçmiş olan sıvı ve besleyicilere karışmış bazı hormonların miktarı veya zigot gelişimini sağlayan sıcaklığın derecesi. Burada sadece tavuklardaki ilginç farkları konu ettim.

Civcivlerin çoğu horoz çıktı neden?

Bir okuyucumuz sormuş: Kuluçkaya yatırdığı tavukların çıkardığı civcivler neden çoğunlukla horoz olmuş bunun sebebini öğrenmek istiyor. Bu konu ile ilgili bilgiler sunan bilim adamlarının yazılarından bilgiler derledim ve Türkçeye tercüme ettim.

İki farklı görüş

Birinci görüş: Tavuğun bazı hormonlarındaki dengelerin değişimi yüzünden onun yumurtalarından dünyaya gelecek civcivlerde dişi erkek sayısı eşit olmaz. Erkekler çoğunlukta olur veya hormonların etkisine göre cinsiyet dağılımı normal olur. Peki hormonlar ne yapıyor? Bu karmaşık bir mesele. Aşağıda ikinci görüş içinde biraz izahı var.

İkinci görüş: Kromozomlardaki bir genin baskınlığından ibarettir. Bilim adamları tavuklar üzerinde araştırma yaptıkça cinsiyet oluşumunun insanlardaki kadar basit ve kesin olmadığını görmüşler. Bu çok ilginç. Meseleyi anlamak için aşağıdaki üç paragraftaki bilgileri öncelikle öğrenmek gerekiyor.

1- Zigot nedir, embriyo nedir?

Döllü yumurta dediğimiz tavuk yumurtasındaki, yumurta sarısının dış yüzüne yapışık olan, civciv olacak noktayı bilirsiniz. Gözümüzle görebildiğimiz bu nokta bir hücreler topluluğudur. Başta, tavuğun karnında dölleme olduğunda yani erkek ve dişi üreme hücreleri birleştiğinde yeni tek bir hücre oluşur. İşte bu zigottur. Hem ananın hem babanın genlerine sahip tek bir hücredir. Bölünmeye başlayarak hücre sayısı çoğalıyor. Ve böylece mini bir yavru oluşmaya başlayınca artık adı embriyodur (civciv embriyosu). Yumurta dışarı çıkarılana kadar tavuğun vücut ısısının etkisiyle o tek hücre bölüne bölüne çoğalmaya başladı ve embriyo oldu. Yumurta dışarıda soğuyunca hücre çoğalması durur. Daha sonra kuluçkada ısının etkisiyle embriyonun gelişimi devam eder. Civciv böyle oluşur.

2- İnsanlarda bebeğin cinsiyeti

İnsanlarda bir zigot oluştuğu anda dişilik veya erkeklik kesindir. Cinsiyeti belirleyen faktör erkekten gelen üreme hücresidir. İnsanların normal bir hücresinde erkekte XY kromozomları, kadında XX kromozomları vardır. Üreme hücresi ise normal hücre gibi değildir, yarımdır. Kadının üreme hücresi sadece X kromozomu taşır, Erkeğin üreme hücrelerinden bazıları X, bazıları Y kromozomu taşır.
Çocuk oluşması için iki üreme hücresinin bir zigot oluşturması gerekiyor.
Dolayısıyla, kadındaki X üreme hücresi erkekten gelen üreme hücrelerinden Y ile birleşirse zigot XY’dir yani çocuk erkek olacaktır. Erkeğin X üreme hücresi ile birleşirse zigot XX olacak, çocuk da kız olacaktır.

3- Tavuklarda civcivin cinsiyeti

Tavuklarda durum tam tersinedir. İnsanlarda bebeğin cinsiyetinin esas belirleyicisi erkek üreme hücrelerindeki kromozomlardı. Tavuklarda ise civcivin cinsiyetinin esas belirleyicisi dişinin üreme hücrelerindeki kromozomlar ve genlerdir.
Tavuklarda, normal dişi hücrelerinde ZW kromozomları, erkek hücrelerinde ZZ kromozomları vardır. Üreme hücreleri yarım olduğu için, erkeklerde (horozlarda) tüm üreme hücreleri Z kromozomlu olur. Dişilerde (tavuklarda) ise bazı üreme hücreleri Z kromozomlu, bazı üreme hücreleri W kromozomlu olur.

► Böylece, horozdan tavuğa sperm olarak geçen üreme hücreleri sadece Z kromozomludurlar ve tek başlarına cinsiyet belirleyemezler. Tavuğun W kromozomlu üreme hücresine rastgelen horoz üreme hücresi ZW zigotunu oluşturur ve bu zigotun bulunduğu yumurtadan çıkacak olan civciv tavuk (dişi) olur. Ama eğer horozun üreme hücresi tavuktaki Z üreme hücresi ile birleşirse oluşan zigot ZZ kromozomlu olur ve ondan olacak civciv de erkek yani horoz olacaktır.

Fakat..

Yukarıdaki bilgiye bakarsak insandaki olayın tersine olsa da büyük benzerlik var. Fakat bilim adamları son keşifleri sonucunda tavuklarda erkek ve dişi bireylerin oluşumunda durumun daha karmaşık olduğunu ve yukarıda anlatıldığı gibi olmasının net olmadığını tespit etmişler.

Cinsel organların dışında, dişi ve erkek fiziksel görünümünün farklılığının insanlarda hormonlara bağlı olduğu, tavuklarda ise direkt hücrelere, kromozomlara bağlı olduğu anlaşılmış.
İnsandaki olayın hem tersine hem bir hayli farklı gelişen bu kromozom olayında bilimin tam netleştiremediği şeyler var.

Civcivin tavuk veya horoz olmasını belirleyen faktörler şöyle düşünülüyor:

ZZ kromozomlu zigotların erkek olacağı kesindir. Fakat ZW kromozomlu zigotların dişi olacağı kesin değildir.

ZW kromozomlu zigot civciv embriyosu olunca, DMRT-1 geninin baskınlığı veya dozajının fazlalığı etkisi ile o bireyde erkek üreme organları (testisler) oluşur ve civciv erkek olur (horoz olur). Veya tavuktan yumurtaya geçen hormonlar (bilhassas östrojen) W kromozomunu etkin kılar ve dişi üreme organları oluşur. Böyle faktörlerin sonucunda zamanla o embriyonda üreme organlarının oluşmasıyla durum netlik kazanır.

Veya: ZW zigotundaki W kromozomunun taşıdığı dişilik geliştiren bir gen vardır. Fakat öyle olsa bile DMRT-1 genlerinin baskınlığı veya dozajının yüksek olması civcivi erkek yapacaktır.

Yukarıdaki “►” işaretli paragrafa göre, yeni bir canlı bireyi (yeni bir civcivi) oluşturacak zigot eğer ZZ kromozomlu ise erkek civciv (horoz) oluşacak, eğer ZW kromozomlu ise dişi civciv (tavuk) oluşacaktır. Temel teoride olay böyle olması gerekiyor ama her zaman geçerli olan bir şey değildir. Eğer DMRT-1 geni baskın olursa bu durumda zigot ZW kromozomlu olsa dahi civciv horoz olur. Bu bağlamda ayrıca benim tahminimi de yazayım. Kuluçkada gelişim gösteren ZW kromozomlu embriyodaki DMRT-1 geninin baskınlığı yeterli değilken tavuktan yumurtaya geçen hormonların etkisiyle güçlenebilir. Ve sonuçta civcivde erkek üreme hücreleri gelişip civciv erkek olur.

Bu yazıma sebep olan soruya gelirsek DMRT-1 genini baskın eden faktörleri kesin olarak bulmak gerekir ki soruya net bir cevap verebilelim. Aşağıdaki iki paragrafa dikkat edin.

1- Partenogenez çoğalma

Partenogenez çoğalma şudur: Döllenmeyen yumurtalardan erkek bireyler oluşur. Yani yeni yavruların temelinde zigot oluşumu yoktur. Bu tip civciv embriyosu gelişimi tavuklarda 4 binde bir olur. Bu embriyoların büyük çoğunluğu tam gelişemeden yumurta içinde ölür. Hindilerde partenogenez çoğalma daha çok görülür. Özellikle beyaz bir hindi ırkında 40’ta bir görülen bu üreme türünde erkeğin dölü olmadan sadece dişi üreme hücresinden yavrular oluşur ve onlar da kesinlikle erkek olur.

2- Peki DMRT-1 geni partenogenez vakalarında hep mi baskın?

Niçin sadece erkek civcivler oluyor? Cevap: “►” işaretli paragrafta anlattığım gibi hindi veya tavuk dişilerinin üreme hücrelerinden bazıları Z bazıları W kromozomlar taşıyor. O halde bu da gösterir ki partenogenez çoğalma ancak Z kromozomlu üreme hücrelerinde oluyor. W kromozomu taşıyan üreme hücrelerinde söz konusu değildir. Ve normal olarak bu partenogenez çoğalmada W kromozomlarının hiçbir varlığı yok, etkisi yok. Bundan dolayı da Z kromozomu taşıyan üreme hücresinden gelişen, gelişimini tamamlayabilen embriyolar erkek bireyler olarak civciv oluyor.

Ve Büyük Sonuç

Bilim adamlarının keşiflerini, tespitlerini, öne sürdüklerini inceledim. Partenogenez çoğalmadaki durum ile kıyasladım. Sonuçta, tavukla horozun normal ve doğal çiftleşmelerinin sonucunda oluşan zigotlarda:
1- ZZ kromozomlu zigotlardan erkek civcivlerin olacağı kesin.
2- ZW kromozomlu zigotlarda ise durum başka. Ama bütün olay W kromozomunun Z kromozomundaki DMRT-1 geninin baskınlığına meydan okuyabilmesidir ki dişi civcivler oluşabilsin.
W kromozomunun hangi etkilerle pasif kaldığı ve böylece dişi olması gereken zigotun erkek olduğu tam olarak netliğe kavuşturulamamış. Belki tavuktan yumurtaya geçen hormonların etkisi olabilir.
Bütün bunların sonucunda, en başta yazdığım “birinci görüş” daha mantıklı bir görüş olup dikkate alınmalı diye düşünüyorum. Civcivlerden çoğunun horoz olmamaları için belki tavukları vahşi doğadaki atalarına uygun bir beslenme rejimine ve yaşam tarzına tabi tutmak en akılcı çözüm olabilir ki hormonlarının gelişimi doğaya uygun olsun.

Sonradan eklenen bilgiler

1- Bazı kuşlarda ilk yılda erkek civcivler çok, ikinci yılda dişi-erkek eşit, üçüncü yılda dişilerin çoğunlukta olduğu iddia edilmekte. Bu konuda kayda değer bir bilimsel bilgi bulamadım. İki yaşındaki tavukların yumurtalarından civciv çıkarılarak denenebilir. Gerçi tavuklarda yaş ilerledikçe döl tutma özelliği azalır ama ikinci yılda çok fazla bir azalma olmaz.

2- Kuşlar gibi yumurtlayan sürüngen türlerinden bazılarında yine aynı ilginç durum söz konusudur. Ama bunlarda etken sadece ısı derecesidir. Yumurtaların beklediği yerde ısı az olunca yavrular dişi, ısı yüksek ise yavrular erkek olarak gelişir.

Benzer konuda başka bir sayfa

⇒ Civcivlerde cinsiyet tayini

Yazar: Erdal Yüksel

Kategori: Tavuk Civciv Kuluçka

Etiketler: |


Sorunuzu / Yorumunuzu Aşağıya Yazabilirsiniz.

Lütfen sorunuzu konu ile ilgili sayfaya yazmaya gayret edin.

Sorunuzu/Yorumunuzu yazın:

Sorunuz cevabımla birlikte 1 veya birkaç saat içinde burada görünür olacaktır. Lütfen ara sıra kontrol edin.