Salep, Orchis

Salep’in bilimsel adı Orchis’tir (orhis okunur). Orkidegiller familyasının Orchidoideae alt familyasına mensuptur. Orchis (Salep) cinsi toprak orkideleri bilimsel olarak tüm orkidelerin örnek cinsi kabul edilir. Türkçede Orkidegiller kelimesinin yanı sıra Salepgiller de denir. Sebebi Orchis’in Türkçedeki adının Salep olmasından dolayıdır.

Salep orkidelerinin toprak altı yumruları salep içeceği ve dondurma yapımında ve ayrıca şifalı bitki olarak kullanılır.

İsmi hakkında

Türkçede Salep, Arapça orijinali ise Sahleb (tilki taşağı). Blimsel adı Orchis. Eski Yunancada ὄρχις (orhis) kelimesi taşak anlamına geliyor. Topraktan söküldüğünde kökte bitişik iki yumru görüldüğü için bu ismi vermişler. Anadolu’da bazı yörelerde çevredeki doğal bitki örtüsünden orkide türlerine it taşağı denir. Her farklı bölgede farklı yöresel isimler verilir.

Orchis anatolica

Orchis anatolica

Mitoplojide Orchis

Eski Yunan mitolojisine göre şarap tanrısı Diyonisos bir şarap şenliği düzenlemiş. Annesi bir su perisi, babası bir orman cini olan genç Orhis bu şenlikte çok içmiş sarhoş olmuş. Diyonisos’un elçilerinden bir kıza tecavüz etmeye kalkışmış. Şarap şenliğinin kadın görevlileri Orhis’i paramparça etmişler. Babası oğlunun tekrar sağlıklı olarak canlandırılması için tanrılara dua etmiş. Duası sadece bir bitki olarak diriltilmesi şeklinde kabul edilmiş. Genç Orhis böylece bildiğimiz salep bitkilerine dönüşmüş.

Orchis punctulata

Orchis punctulata

Dünyada Salep (Orchis) türleri nerede bulunur?

Avrupa, Kuzey Afrika, Ortadoğu, Balkanlar, Anadolu, Kafkaslar, Orta Asya, Doğu Asya.. Bir iki salep türü Asya’nın en doğusunda ve Kuzey Amerika’nın en batısında da bulunur. Tüm Salep türleri toprak orkidelerindendir.

Salep içeceği yapılan her orkide türü Orchis cinsinden değil.

1000’de fazla türden orkideler Türkiye ve civar ülkelerde bulunuyor. Bunlardan 30 kadarı Orchis cinsi adı altında resmen kabul görmüş. Çoğunluk türlerde henüz bilimsel kesinlik yok. Bazıları doğal hibrit, bazıları da türlerin alt türleri diye düşünülüyor.

Ayrıca çok benzeseler de, hatta salep ve dondurma yapımında aynı şekilde kullanılsalar da bazı türler Orchis cinsinden değil, ayrı cinslerden kabul edilir. Avrupa, Balkanlar, Türkiye, Ortadoğu ve Akdeniz ülkelerinde dondurma ve salep içeceği amacıyla para hırsıyla bilinçsizce toplanıp yok edildikleri halde aslında biyolojik özellikleri itibarıyla farklıdırlar. Birçok tür farklı cinsler altında toplanmış. Salep ve dondurma yapımında kullanılan türlerin mensup oldukları temel cinslerden birkaçı şunlar:

Anacamptis, Barlia, Cephalanthera, Comperia, Dactylorhiza, Himantoglossum, Neotinea, Ophrys, Orchis, Serapias..

Türkiye’de birçok türün nesli tükenmiş olup geri kalanların nesli tükenmek üzeredir. Orchis (Salep) cinsine ve yukarıda adı geçen cinslere bağlı orkideler salep ve dondurma yapımı için her yıl tonlarcası doğal alanlardan toplanarak yok edildi ve geri kalanları da hızla yok edilmekte. Nesli tükenen türler belki kudsiyet amacıyla ciddi anlamda korunan tarihi mezarlıklarda, girilmesi yasak olan askeri bölgelerde ve cinli diye korkudan girilmeyen arazilerde bulunabilir. Nesli henüz tükenmeyen türlerinse hızla toplanıp yok edilme çalışmaları bütün hızıyla devam ediyor.

Yapısı

Yumrulu olurlar. Yapraklar direkt yumrudan çıkar. Gövdesi, sapı olmaz (iç içe gelişen yaprak sapları bir bütün olarak gövdeye benzeyebilir ama değildir). Sadece çiçek sapı çıkarır ve sapın çevresinde çok sayıda çiçek açarlar.

Yumrular

Salep orkidelerinde iki toprakaltı yumrusu bulunur. Önceki yıldan kalma yumru kıştan sonra yeni gövdeyi, yaprakları, çiçekleri oluşturmuştur. Bütün birikimini yeni gelişime ve yeni yumruya aktarıp ölür. Diğer yumru yeni oluşmaktadır. Kışın hayatta kalabilmek ve sonraki yıl tekrar yeşerebilmek için gereken yapılanmayı sağlamak ve besin depolamak içindir.

Çiçeklenme

Türüne göre çiçeklenme zamanları farklıdır. Kış sonu ile yaz başı arasında değişir. Çiçek yapıları türden türe farklıdır. Çiçekler genelde (çoğu türlerde) çok küçüktür.

Toprak isteği

Bilgi kaynaklarında asitli toprak istedikleri yazılı. Fakat Salep türleri en çok güney Yunanistan, Ege adaları, Girit, Rodos, Kıbrıs, güneybatı Ege ve Akdeniz bölgemizde bulunurlar ve buralarda toprak yüksek alkalinlidir. Salep orkidelerinin kalker taşlarıyla yoğun bir şekilde kaplı olduğu yerlerde bol bol yetiştikleri görülür. Demek ki asitli toprak ve humuslu toprak şart değil.

Salep içeceği

Yukarıda adı geçen ve benzer cinslerden orkidelerin yumrularının kurutulup toz haline getirilmesiyle yapılır. Osmanlılar Avrupalılara tanıtmış. Şimdi halen tüm Avrupa dillerinde adı Salep’tir. Salep denince Türk akla gelir. Bilgi kaynaklarında geleneksel bir Türk içeceği diye anlatılır. 17. ve 18. yüzyıllarda Osmanlılara büyük saygı duyulurdu. O yılların süper gücü olunca korku saygıyı ve özenmeyi beraberinde getiriyordu. Kahve gibi salep de İngiliz sosyetesinin gözde içeceklerinden olmuştu. Daha sonra salepin neden elde edildiğini öğrendiklerinde o yüzyıllarda İngilizler ve Almanlar kendi topraklarında doğal olarak var olan salep orkidelerini kullanmaya başladılar. Zamanla belki çok yerde modası geçti ama maalesef Türkiye’de salepin modası hiç geçmedi. Dolayısıyla salep orkideleri türlerinin pekçoğunun nesilleri Türkiye’de artık tükenmiştir. Meşhur Maraş dondurması da salepten yapılır. Şanssız salep orkideleri hem kışın içilen salep içeceği için hem yazın çok yenen dondurmalar için kullanılıyor. Anadolu doğasından hızla kaybolmaktalar.

Yazar: Erdal Yüksel

Kategori: Botani, Orkideler

Etiketler: | |


'Salep, Orchis' hakkında sorular, açıklamalar

  1. Ceyhun, Rize dedi ki:

    Ben bu çiçeği ilk olarak ormanda görmüştüm. Kopartıp bahçeye diktim ama olmadı. Çünkü soğanını alamamıştım. Sonraki birkaç yıl yine çıktı ama ben bir türlü rahat vermedim ve yok oldular. Onlarla ikinci kez Ayder Yaylasında ve üçüncü kez de Trovit Yaylasında karşılaştım. Artık bir soğanları olduğunu biliyordum ama zemin o kadar sertti ki bir türlü yumrulara ulaşamadım. Bir orkide olabileceği hiç aklıma gelmemişti. Ben onun bir sümbül çeşidi olduğunu düşünmüştüm. Demem o ki ben bu çiçeği çok sevmiştim. Ona burada rastladığıma sevindim. Acaba yine denk gelirsem balkonda yetiştirebilir miyim?
    ***
    Saksılarda yetiştirilmesi çok zor. Yaşatamazsınız. Balkonlarda yetiştirilebilecek ve kolay yetişen, bakımı kolay olan yüzlerce tür var onları tercih edin. Bu orkide türleriyle uğraşmak hem size büyük zahmet ve stres olur hem doğada nesli tükenmek üzere olan bitkilerin nesillerinin yok olmasına yardımcı olmaktan öteye gidemezseniz. Sonra bunlar soğanlı değil. Yumrularının soğan kadar sağlam yapıları yok. En küçük bir hatada hemen çürürler.

  2. Ramil dedi ki:

    Ben bu bitkiyi bahçeme diktim tuttu . Bir tur böceğe benziyordu. Ormanda bulmuştum. Yumrusuyla beraber çıkardım ektim. Şimdi her yıl garip çiçekler açıyor.
    ***
    Bende de bir tane var. Balkonda saksıda. Bendekinin çiçekleri şişman bir arı gibi. Kışın yapraklanmaya başlayıp ilkbaharda sümbüllerle beraber çiçek açıyor. Sonra sümbüllerle beraber yaprakları kuruyor. Her yıl aynı gidişatta.

  3. Hatice, Kocaeli dedi ki:

    Her yıl yeniden çiçek açtıkça yumrularda üreme olmuyor mu? Dolayısıyla çiçekler de çoğalmıyor mu?
    ***
    Bazı yıllarda bir yerine iki yeni yumru oluşturabilir. Ama biraz zor. Sayısını fazlaca çoğaltmak istiyorsanız tohumlarının oluşmasını bekleyin. Tohumları sonbahar ortasında toprağa serperek sulayın. Bu işi açık havada, bahçe zemininde yapın. Tohumlardan bazıları çimlenir. İlkbaharda yapraklar sararana kadar susuz bırakmazsanız yeni mini yumrular gelecek yıla dayanabilecek kadar güçlenebilirler.


Sorunuzu / Yorumunuzu Aşağıya Yazabilirsiniz.
Lütfen yazı dili kurallarına saygılı olalım.


(Yazamıyorsanız Mozilladan deği Google Chrome ile giriş yapın.)