Latince bitki isimlerinin okunuşu

Bitki, hayvan, bakteri, virüs vesaire tüm canlıların bütün dünyada kesin geçerliliği olan bilimsel adları var. Bilimsel adlar Latince kökenli olsa da olmasa da Latince kurallarına göre oluşturulur ve Latince yazım kurallarına göre yazılır. Yazıldığı gibi okunmaz. Telaffuz kuralları var. Aşağıda temel okunuş kurallarını öğrenebilirsiniz.

Canlıların bilimsel adlandırılmalarında önce cins adı, sonra tür adı olarak yan yana iki kelimeden oluşan isimler bu halleriyle eşsizdir. Örneğin bildiğimiz incirin bilimsel adı Ficus carica’dır ve bu isme sahip başka hiç bir bir canlı türü yoktur.

Peki bitkilerin Latinceye göre yazılmış bilimsel adları nasıl okunur? Açıklama sevmeyenler için kuralları önceye aldım. Açıklamaları daha aşağıda.

Sesli harfler

Sesli harflerden a, e, i, o, u eğer tek başına iseler aynen Türkçedeki gibi okunur. Y harfi de Latincede sesli harftir ve Ü olarak seslendirilir.

i diğer bir sesli harften önce ise ve kelimenin başında ise y sesidir: mesela bir kelimenin başında olan iu hecesi yu okunur.

Bitişik harfler:

Aşağıda soldakiler Latince yazı dilindeki görünüm, sağdaki renkliler seslendirme..
aeay
auau
eie (ince, tiz E)
euö
oeoy
uiui (uy gibi)

Sessiz harfler

(M, K, D gibi aşağıda görmediğiniz harfleri ele almadım çünkü Türkçedeki gibi aynı şekilde okunurlar.)

Tek başlarına iseler:
c daima k okunur.
g daima g..
h daima teleffuz edilir (bildiğimiz h gibi).
qk
xks

Bitişik iseler:
ch – k
ph – p (bazen f)
th – t

Örnekler

Ficus carica – Fikus karika
Dracaena marginata – Drakayna marginata
Kalanchoe blossfeldiana – Kalankoy blosfeldiana

Açıklamalar

1- Türkiye’de Arap harfleri bırakılıp Latin harflerine geçildiği zaman Türkçe yazı dilinde Latince harflerinin telaffuzları büyük ölçüde esas alınmıştır. Bu bize biraz kolaylık sağlıyor. Onun için kesin farklılıkları ele aldım. Zaten her inceliği ele alabilmem mümkün değil.

2- Bilimsel adları okurken İngilizcenin etkisinde kalarak hataya düşmemeliyiz (c, g, ch, ph gibi).

3- Latince kelimelerinin bir de çağımız Latince konuşanlarına ait farklı telaffuzları var ve bu yeni biçimlerin bazı kaynaklarda esas gibi kabul edildiği oluyor (ph’nin f kabul edilmesi, ch’nin bazı durumlarda ç olması, sc’nin bazı durumlarda ş olması, th’nin Arapçadaki peltek se biçiminde olması gibi). Halbuki Latince ölü bir dildir. Günümüzde kendilerini zorlayarak Latince konuşanlar olsa bile hiçbirinin ana dili değildir. Ve bunun yanı sıra Latincenin yaşayan bir dil olduğu devirlerde değil son çağlarda canlı türlerine bilimsel ad olarak seçilen kelimeler çok. Bunlar eğer Latinceden değil başka dillerden (genelde Yunancadan) alınırsa yine Latince kurallarına göre yazılır fakat orijinal-yerel telaffuzunun devam ettirilmesi (gerekmediği halde) tercih edilebiliyor. Bunlar kaçınılmaz problemler.

Sonuç: Ayrıntılara takılmayıp sadece yukarıdaki kuralları benimsememiz daha iyi olur. Her şeyi dört dörtlük öğrenmeye çalışsak ayrıntıların içinden çıkamayız. Zaten bilimsel adlar Latincenin yaşadığı devirlerde pek yoktu. Bilimsel adlandırmalar son iki yüz yılda hızla artarak bugünlere geldi. Şimdi bugün bile önceden Bilim kaynaklarında bilinmeyen bir canlı türü keşfedilse ona da bilimsel ad vermek için Latince veya Yunanca (nadiren diğer dillerden) kelimeler belirlenir ve Latince kurallarına göre yazılır.

Yazar: Erdal Yüksel

Kategori: Botani, Püf Noktaları

Etiketler:



Sorunuzu / Yorumunuzu Aşağıya Yazabilirsiniz.
Lütfen yazı dili kurallarına saygılı olalım.


(Yazamıyorsanız Mozilladan deği Google Chrome ile giriş yapın.)