Amazon zambağı – Eucharis grandiflora

Amaryllidaceae (Amarillisgiller) familyasından iki ayrı bitki türü İngilizcede Amazon Lily adıyla bilinir. Her ikisi de Eucharis cinsinin türleridir ve her şeyiyle birbirlerine o kadar benzerler ki hangisinin hangi tür olduğunu ancak bu türler hakkında bilgisi olan kişiler ayırd edebilirler.

Doğal ihtiyaçları, biyoritmleri, evlerde yetiştirmede istedikleri şartlar ve bakım yöntemleri aynı olduğu için aşağıdaki yetiştirme, bakım bilgilerinde tek tür gibi bahsetmeyi uygun gördüm.

Burada amazon zambağı hakkında detaylı ince bilgiler vermemin sebebi gerçekten yetiştirmeye değer bitkilerdendir. Çiçek açtığında güzelliği sahiplerinin aklını başından alır. Sahipleri konu komşuyu eşi dostu o güzelliği görmeleri için evlerine davet ederler. (Bakımını gerektiği gibi yapamazsanız gösterişsiz yapraklarıyla ve az sayıda cılız çiçekleriyle pek de güzel görünmez.)

Genel özellikleri

Amazon zambakları bütün yıl yeşil yapraklıdır. Yaprakları biraz genişçe uzun yapılı, kavisli ve parlak koyu yeşildir. Yaprakları aspidistra tarzında gelişir. Yani diğer amarillislerden farklı olarak bu türlerde yaprak sapı bulunur. Soğanın iriliğine göre ve iyi bakıma göre sadece yaprak sapı 30cm kadar olabiliyor. Sapı yaprak kısmı takip eder. Bu da 40-50cm kadar uzun ve 10-20cm kadar geniş olabiliyor. Genç soğanlarda ve iyi bakılmayan büyük soğanlarda yapraklar bu kadar gösterişli olmaz. Sap ile birlikte uzunluğu 40cm’yi pek geçmez.

Amazon zambağının çiçekleri nergis çiçeklerine çok benzer (zaten aynı familyandandırlar). Kar-beyaz renkte çiçekleri uzun bir sap üzerinde birkaç tane açar. Soğan güçlendikçe (ve iyi beslenebiliyorsa) çiçek sayısı 10’u bulur. Yoksa genelde 3-5 kadardır. Güzel kokuludur.

E. grandiflora bilimsel adından da anlaşılacağı gibi büyük çiçeklidir. Fakat E. amazonica’nın çiçeklerinin çok daha küçük olduğu söylenemez. Hem fark azdır hem yetiştirme ve bakım şartlarına göre iki türde de çiçek büyüklüğü değişir.

Amazon zambakları tam tropikal kuşak bitkilerinden oldukları için tropik olmayan memleketlerde yetiştirildiklerinde oralardaki gece-gündüz süresi farklılıklarına duyarlı olmazlar ve iç mekanlardaki ısı şartlarına göre yılın herhangi bir zamanında çiçek açabilirler.

Zehirlidir. Yaprakları yırtan, yiyen küçük çocuklardan ve kedilerden uzak tutmalısınız.

Habitat

Eucharis amazonica türünün anavatanı Peru cıvarıdır. Diğeri Eucharis × grandiflora doğal ortamda E. moorei ve E. sanderi türleri arasında doğal yolla oluşmuş hibrit bir türdür. Anavatanı Kolombiya’nın güneyi ve Ekvador’un batı kesimleridir. Her iki tür amazon zambağı aynı iklim kuşağının ve birbirlerine çok yakın coğrafyaların bitkileridir. Yağmur ormanı zemininde geniş alanlarda toplu halde ve çoğu çiçekli halde rastlanırlar.

Kullanım

Süs bitkisi olarak kullanılır. Daha ziyade muhteşem güzellikteki ve hoş kokulu çiçekleri için aranan bir bitki olmasına rağmen yaprakları bile tek başlarına son derece güzeldir. Hatta bazı yaprak güzelliği amacıyla yetiştirilen birçok süs bitkisinden bile daha gösterişlidir. Parlak, koyu yeşil ve zarif eğimli yaprakları bulunduğu ortama canlılık katar.

Kesme çiçekçilikte çok özel bitkilerdendir. Bembeyaz çiçekleri hoş kokulu ve çok güzel bir zariflikte olduğu için düğün-nikah törenlerinde gelinlerin ellerinde tutacağı çiçek özelliktedir. Amazon zambaklarının çiçeklerinin vazo ömrü uzundur. Tam açılmış olan bir çiçek 8 gün boyunca ilk günkü tazeliğini aynen korur.

Kış soğuklarına dayanıklılık

En fazla -1C dereceye kadar soğuğa dayanır. Fakat 10C dereceden daha soğukta bırakmamalısınız. Çünkü evlerde yaprak güzelliğinin de korunması gerekiyor. Elverişsiz soğukta yapraklarını kaybedebilir. Zaten ana vatanında yaşadığı şartlarda asla soğuk yok. Bütün yıl yeşil yapraklıdır.

Yetiştirilmesi, bakımı

Bütün kaynaklarda koyu gölge ister denir ama aslında koyu gölge uyumludur demek daha doğru olur. Yapraklarının daha düzgün, iri ve güzel olması ve çiçeklenebilmesi için güçlü aydınlık gereklidir. Hatta sabah güneşini veya akşam güneşini alması iyi gelir. Aşırı kuru hava yaprak güzelliğini bozar. Evlerin hava nemliliği yeterlidir. Çok sıcak ve çok soğuk günlerde ev içi hava cereyanından koruyun. Evinizin havası bazı nedenlerden dolayı fazla kuru oluyorsa hava nemlendirmek için bir şeyler yapmanız gerekir. Yapraklarının tozla kaplanmasına hiçbir zaman müsaade etmeyin. Haftada bir iki defa ıslak bezle yaprakları güzelce silin.

Toprak

Amazon zambağı organik maddelerce zengin toprakta yetiştirilir. İyi ve güvenilir bir marka hazır poşet toprak kullanabilirsiniz. Hazır toprak mutlaka bitkisel çürüntülerden yapılmış ve lifli olması gerekiyor. Toprağın pH derecesinin biraz yüksek (alkalinli) olması lâzım (bunu siz doğal kireç taşı kırpıntılarını toprağa karıştırarak sağlayacaksınız). Köklerinin mantar hastalıklarına yatkın olması yüzünden toprağın süzekliği ve havadarlığı inorganik maddelerle arttırılmalıdır. Toprağı ponza taşı, dere kumu ve doğal kireç taşı kırpıntılarıyla iyice karıştırın. Oranlar şöyle olmalı:

% 50 hazır poşet toprak + % 20 ponza taşı + %20 kum + %10 kireç taşı kırpıntıları. Bu karışımı yaptıktan sonra ayrıca bir miktar mangal kömürü kırpıntıları karıştırmanız kök çürümesi riskini daha da azaltır.

Saksıya dikilmelerinin usulü

Amazon zambağı soğanlarını 3, 4, 5, en fazla 6 tanesi bir arada dikmek tavsiye edilir. Soğanların birbirleriyle aralarındaki mesafe ve saksı kenarları ile soğanlar arasındaki mesafe ortalama 6 cm olmalıdır. Ya da 6cm yerine soğanın kendi genişliğini ölçü alabilirsiniz. Daha geniş yer sağlamanız iyi olmaz. Çünkü amazon zambağının çiçeklenebilmesi için köklerin iyice yumaklaşması ve köklerin saksıda sıkışmaları gerekiyor.

Bir saksıya bir soğan dikeceksiniz bu ölçülere göre düşünün. Bu durumda soğanın saksı kenarı ile arasında 5-6cm kadar mesafe, soğanın aşağı giden köklerine ise soğan dibinden itibaren 7-8cm derinlik uygundur. Hızlı gelişim oluyorsa her yıl ilkbahar ortasında kökleri hiç rahatsız etmeden saksısından kalıp gibi çıkarıp az farkla bir boy büyük saksıya gerekli miktarda toprak ile aktarın.

Saksı değiştirme

3-4 yılda bir veya 5 yılda bir ya da soğanlar daha erkenden çoğalıp genişleyerek saksıyı kıracak hale geldiklerinde saksı değiştirme zamanı gelmiştir. 5 yıla kadar saksıya sığmaz hale gelmemişlerse ya saksıyı gereğinden fazla geniş tutmuşsunuzdur ya da gelişebilmeleri için gerekenleri sağlamamışsınız demektir. 5 yılı bulunca zaten artık o topraktan pek hayır gelmez. Saksıyı değiştirmeye gerek olmasa bile toprağını değiştirin.

Sulama

Bu konuda yazın şöyle kışın şöyle diyemeyiz. Amazon zambakları biyoritmlerini bulunduğu yerin hava akımları, ısı derecesi ve ışık şiddeti faktörlerine göre ayarlayıp ona göre bazen gelişim atağı gösterir bazen belirli bir süre hareketsiz kalır. Sulamayı da buna göre ayarlamak gerekiyor. Fakat şunu da ciddi olarak dikkate almalısınız: Yerini sevmeyip ölüm sürecine girmişse “şimdi sulamayı az tutayım canlanmasını bekleyeyim” diye düşünmeniz yanlış olur. Çünkü beklerseniz ölüp gidecektir. Sadece amazon zambakları için değil, her bitki için oldukça havadar ve oldukça güçlü aydınlık bir yer olması şart. Orman altı bitkileri doğal-vahşi ortamlarında koyu gölgede gayet güzel gelişebildikleri halde ev şartlarında aynı şey mümkün olmayabiliyor daha güçlü gün ışığı istiyorlar. En hayati önem taşıyan faktör ortamın havadar olmasıdır. Amazon zambağının kökleri zaten mantar hastalıklarına yatkındır. Havasız köşelerde kökleri çürür.

– Amazon zambağı yeni yapraklar ya da çiçek sapı çıkarırken sulamayı arttırın: Toprak ıslaklığını yitirir yitirmez, ne kadar nemli olursa olsun daha fazla beklemeden bol su ile sulayın.
– Yeni gelişimlerin olgunlaşmaları tamamlanınca ve başka yeni gelişim yoksa: Sulamayı azaltın. Islaklık gidecek ve nemlilik de fark edilir derecede gidince, ama yaprakların pörsüyeceği kadar beklemeden sulayın.

Besin verme

Sulamanın arttırılması gereken dönemlerde her üç sulamada bir genel amaçlı bitki besini veya orkide besini verin. Sulamanın azaltılması gereken dönemlerde besin vermeyin.

Amazon zambağı bitki besinine çok ihtiyaç duyar. Eğer toprağının kimyasal dengesi bozulursa topraktaki elementleri gerektiği gibi alamaz. Bu durumda hem gelişimi sekteye uğrar hem git gide güzelliğini kaybeder. Bunun önüne geçmek için en iyi yol şu sayfadaki “nöbetleşe” tarzda sulamaktır: ⇒ Maden suyunun bitkileri beslemede yeri. Eğer bu tarz sulamayı yapacaksanız böyle nöbetleşe sulama – besleme rejiminde bitkide gelişim görmediğiniz dönemlerde bile bitki besini vermeyi bırakmayın hiçbir şeyi değiştirmeyin. Çünkü zaten ısı ve ışık yeterli olduğu sürece bitki fotosentez yapmaya, sürekli beslenmeye ve içten içten yeni oluşumlarda bulunmaya asla ara vermez.

Çiçek açmaya zorlama

Amazon zambakları özellikle de yaşlanmış olan soğanlar yılın herhangi zamanlarında yılda en az 1 en fazla 3 defa çiçek açabilir. Ortamın şartlarına göre hiç açmayabilirler de. Su-ısı stresine sokmakla ve aynı zamanda yaprak azaltmasına gitmekle yılda iki defa çiçek açtırmada başarı oranı %95 olduğu söyleniyor. Mevsim geçişlerini kollayın ama bitkinizi şu tehlikeye sokmayın: Yeni gelişmekte olan ve gelişimini tamamlamamış yapraklar varsa yapmamalısınız. Ayrıca, bir çiçeklenmeden sonra tekrar çiçek açtırmak için mutlaka çiçeklenmenin ardından bir seri yeni yapraklar çıkmış ve gelişimlerini tamamlamış olmaları şart.

1- Sonbahar serinlerine yani sıcaklığın 20 – 23C dolaylarına ineceği günlere 1 ay kala (yaz sonunda) sulama sıklığını azaltın. Yapraklar hafifçe pörsüdükçe sulayın. Ortalama 1 ay böyle devam edin. Bu sırada havalar biraz serinlemiş olur. Sonra sulamayı yine sıklaştırın ve yanındaki pencereyi elinizden geldiğince uzun süre açık tutun ki ılıkça serin temiz havayı sık sık hissetsin. Bu sayede tomurcuklanacaktır.

2- İkinci fırsat ilkbahar başı, ortası, sonu ya da yaz başından hemen önce. Bu zamanda ise evlerde ısıtıcı kullanımının gerekmeyeceği günlere bir ay kala yine aynı şekilde su sıkıntısı yaşatın. Ortalama 1 ay geçince ısıtıcılar artık çalışmadığı günler gelmiştir. Sulamayı tekrar sıklaştırın ve Amazon zambağınızın yanındaki pencereyi günün serin saatlerinde elinizden geldiğince açık tutun. hafif serinliği ve aktif temiz havayı hissedince iyice canlanıp ilk iş olarak çiçek tomurcuğu çıkarmaya girişir.

Ayrıca bu tip ısı ve susuzluk stresi yaşatmayı yılın herhangi bir zamanında klima ile de sağlayabilirsiniz. Yeni bir seri yapraklar çıkmış, gelişimlerini tam olarak tamamlamış ve başka yeni gelişimlerin başlamamış olduğu bir ‘duraklama dönemi’ni kollayın. İşte bu sırada denemek zorundasınız. Eğer buna dikkat etmezseniz hem çiçek açtıramazsınız hem gelişim dengesini bozup bitkiye zarar vermiş olursunuz.

Yaprakları azaltma

Yukarıda, amazon zambağını çiçek açmaya zorlama konusunda belirttiğim ortalama 1 aylık susuzluk stresi çektirme esnasında, ilk 20 gün dolunca en eski ve en sağlıksız yaprakları dipten keserek yaprak azaltması yapın. En yeni yapraklardan en sağlıklılar kalsın. Bu işi bir gün içinde yapmanızı tavsiye etmem. 3-4 gün içinde, her gün bir iki yaprak keserek, tekrar tekrar kontrol ede ede yaprakların hangilerini keseceğinize karar verin. Yaprakları azaltmanız önemi: Öncelikle çiçek açmasını daha bir kesinleştirecektir. Diğer faydası görünümünün güzelleşmesidir. Yani bitkiyi karmaşık görüntüden kurtarıp daha estetik görünümlü bir hale getirmelisiniz.

Dinlenme dönemi

Amazon zambağının doğasında böyle bir şey yok. Ara sıra yeni gelişimler görmememiz dinlendiği anlamına gelmiyor. Bu gerçi bir duraksama dönemi gibi görünse de soğan içinde yeni yapılanmalar oluşmaktadır. Eğer ısı amazon zambağının gelişimine elverişli değilse o zaman gelişimi tamamıyla durur. Bu da 7C dereceden daha soğukta mümkündür.

Amazon zambağının çoğaltılması

Yavru soğanları ayırmakla çoğaltılır. Bir dostunuz istedi diye amazon zambağınızın yavrusunu ayırmanız hiç iyi olmaz. Saksıda köklerinin hiçbir şekilde rahatsız edilmemesi ve yavrularının da ayrılmaması lazım. Yoksa en az bir yıl çiçek açmama inadına girebiliyorlar. Ancak 3-4 yıl veya daha fazla süre aynı saksıda olup iyice çoğalmıştır, işte o zaman söküp yavruları ayırabilirsiniz. Bu takdirde büyük ve olgun soğanların bile tekrar çiçek açabilecek şekilde kendilerini toparlayabilmeleri en az bir yılı alır.

Saksıda amazon zambağınız en az 3 yılı doldurduğunda (yani 4. yılına girdiğinde) ya da soğanlar çoğalıp saksıyı kıracak gibi sıkışık hale geldiklerinde ilkbahar ortasında saksısından çıkarıp soğanları ayırmanız gerekiyor. Diğer zamanlarda da yapılabilir ama en uygun zaman ilkbahar ortasıdır.

Problemleri

Amazon zambağının kökleri mantar hastalıklarına yatkındır. Eğer yukarıda anlatıldığı gibi toprak karışımı yaparsanız herhangi bir sorun çıkmaz. Örümcek bit ve benzeri parazitlere karşı sık sık yıkamak ve hemen her sabah yapraklarına bol bol su fısfıslamak iyi olur.

Kaynaklar

Amazon Lily Plant: How To Care For The Eucharis Lily – plantcaretoday.com
Eucharis – pacificbulbsociety.org
Amazon Lily, Eucharis grandiflora – davesgarden.com
Eucharis amazonica – the Beautiful Amazon Lily – davesgarden.com



Sorunuzu / Yorumunuzu Aşağıya Yazabilirsiniz.
Lütfen yazı dili kurallarına saygılı olalım.


(Yazamıyorsanız Mozilladan deği Google Chrome ile giriş yapın.)