Helianthus annuus, Ay çiçeği (gündöndü)

Ayçiçeğinin önemi, özellikleri, yetiştiriciliğinin tarihçesi ve kullanım alanları gibi genel kapsamlı bilgi içeren bir yazıdır.

Ayçiçeğinin önemi

Hayatımızda büyük önem taşıyan ilk birkaç bitki türü arasında olan ayçiçeğinin yemeklik yağ, kuruyemiş ve papağan yemi olarak kullanımı yaygın olduğu gibi yağı alınmak için işlenirken geri kalan küspesi hayvan yemi olarak kullanılır. Tarlalardan hasat edildikten sonra geri kalan dalları, yaprakları ve boşalan çiçek tablaları silaj yapımında yani yine hayvan yemi olarak kullanılır. Kış mevsimi soğuk geçen yerlerde çiğ çekirdekleri  kış boyunca tavuklara yedirilmesi gereken kışlık yemlerdendir aynı zamanda. Ayrıca biyoenerji elde edilmesinde kullanılır.

Ayçiçeği bitkisinin çiçekleri ve yaprakları

Çekirdek sert kabuğu olan tohumlara dendiği halde halk arasında çekirdek dendiğinde ilk akla gelen şey ayçiçeğinin tohumlarıdır. Buna İzmir ve Aydın yörelerinde çiğdem denir. Sıvı yağ ve margarin neden yapılır diye sorulunca yine ilk akla gelen şey ay çiçeğidir.

Ayçiçeği yetiştiriciliği Türkiye’nin birçok yerinde yapılır. En önemli tarım ve endüstri bitkilerimizdendir. Üretimi en yoğun yapılan bölgemiz Trakya’dır. Balkanlar Türkçesinde ayçiçeğine gündöndü denmesi yaygındır. Bazı yerlerde günebakan denir ama pek yaygın değildir.

Özellikleri

Ayçiçeği Asteraceae (Papatyagiller) familyasının Helianthus annuus türüdür. Anavatanı Amerika kıtalarıdır. Kısa ömürlüdür ama hızlı gelişir.  İlkbahar sonuna doğru veya yaz başında çiçeklenir. Tohum oluşturup ölür. Boyu toprak özelliği, iklim ve bakım şartlarına göre 90cm ile 3m arasında değişir. Yaprakları el kadar büyük, geniş ve sivri uçludur.

Çiçeklenmesi: Tohumları ilkbaharda çimlendikten sonra iki ay gibi bir sürede tomurcuklanma olgunluğuna erişir. Tam çiçeklenmesi iki buçuk – üç ayı bulur. Yetiştiği yerin iklim özelliklerine göre ilkbahar sonu ile yaz ortası arasında geniş bir çiçek tablası üzerinde yüzlerce mini çiçekler açar. Çiçek tablasının dış kenarları sarı taç yapraklarından biri devleşmiş olan mini çiçeklerle kaplıdır. Bunlar kısır olup çekirdek oluşturmaz. Bildiğimiz ayçiçeği bitkisi aslında doğal gerçek türün bir formudur. Gerçek doğal türü çok dallanır ve birkaç büyük çiçek tablası oluşturur. Tarımı yapılan formu ise genelde tek bir gövde halinde uzayıp tek çiçek tablası geliştirir. Bazen dev çiçek tablasının biraz aşağısında birkaç küçük çiçek tablası daha oluşturur. Gerçekte olması gerektiği gibi fazla dallı olmaz.

Tarihçe: 5000 yıldır tarım bitkisi olarak yetiştirilen ayçiçeği arkeolojik bulgulara göre ilkin Meksika’da yetiştiriliyormuş. Böylece Güney ve Kuzey Amerika kıtalarında yetiştiriciliği yayılmış. Amerika kıtalarının keşfinden sonra İspanyollar ayçiçeği tohumlarını Avrupa’ya taşımış (16. yy başlarında). Daha sonra 18. yüzyılda Ruslar ayçiçeği yağının kullanımını yaygınlaştırmış. 19. yüzyıl başlarından itibaren Rusya’da ayçiçek yağı sektörüne büyük önem verilmiş. Rusya’da başlayan yağ elde etme amaçlı yetiştiriciliği ile ayçiçeği bir endüstri bitkisi olarak bütün dünyaya yayılmıştır.

Yetiştirilmesi

Ayçiçeği suyu iyi süzdüren ve çok çabuk kurumayan verimli toprakları ve tam gün direkt güneşi sever. İlkbaharda mümkün mertebe erkenden ekilmelidir. Tohumlar 2cm veya 3cm kadar derine, ortalama 40cm aralıklarla ekilir. Sıra araları en az 70cm olmalıdır.

Bahçelerde süs bitkisi olarak yetiştirilebilir. Ayrıca süs bitkisi olması amacıyla pekçok bodur hibrit ve kültivarları geliştirilmiştir. Bunların çiçeklerinde renk çeşitliliği ve katmerlilik gibi özellikler de var.

Yazar: Erdal Yüksel

Kategori: Bahçe / Balkon Süs Bitkileri, Endüstri Bitkileri

Etiketler: | | |



Sorunuzu / Yorumunuzu Aşağıya Yazabilirsiniz.
Lütfen yazı dili kurallarına saygılı olalım.


(Yazamıyorsanız Mozilladan deği Google Chrome ile giriş yapın.)