Bitkiler aleminde sınıflandırma

Bu yazımda familya, cins, tür, kültivar vesaire bitkileri sınıflandırmaya yönelik kullanılan terimleri herkesin anlayacağı derecede basit ve dar kapsamlı bir şekilde anlatmaya çalıştım.

Hayvanlar ve bitkiler alemlerinde sınıflandırmalar tüm canlılarla ilgilenen bir Bilim dalı olan Biyoloji ile ilgilidir. Botani adlı Bilim dalı sırf bitkileri ele alır. Bitkiler alemindeki sınıflandırmalarda büyük iş botanistlere düşüyor olsa bile bu iş esasen Biyoloji sınırları içerisindedir.

Bitkiler aleminde en üstten aşağı doğru Bölüm, Sınıf, Takım, Familya, Alt familya, Cins, Tür (ve Tür ile ilgili olarak Varyete, Kültivar, Hibrit) gruplamasında, bizim gibi hobi derecesinde ya da sadece ticari üretim ve satış amacıyla bitkilerle uğraşanlar için fazla ayrıntıya gerek yok. Bizim mutlaka bilmemiz gerekenler özellikle Familya, Cins ve Tür’dür. Önce Tür’den başlayarak yukarı doğru tek tek neyin ne olduğuna bakalım. Tüm bu açıklamalardan sonra Varyete, Kültivar ve Hibrit nedir daha aşağıda okuyabilirsiniz.

Tür

Bir bitkinin her şeyiyle ayırt edici ve kendine özgü özellikleriyle kendisidir. Temel sınıflamada en alt, an dar kapsamlı tanımlamadır. Gruplama değildir. Bir “tür” eşsizdir, tektir. Ancak bir türün varyete ve kültivarları varsa o zaman o tür varyete ve kültivarları ile birlikte en küçük gruplamadır denebilir. Ayrıca yakın akraba (aynı cinse mensup) türlerden bazıları arasında o kadar büyük benzerlikler vardır ki tamamıyla ayrı tür oldukları halde bizim açımızdan tek türdürler. Örnek: Kara dut (Morus nigra) ile mor dut (Morus rubra) tamamen ayrı türlerdir ama aynı cinstendirler (Morus).

İsimlendirme: Herhangi bir bitkinin bilimsel adı daima cins adı ile birlikte kullanılır. Asla tek başına kullanılmaz. Önce cins adı her durumda baş harfi büyük olarak yazılır. Sonra tür adı baş harfi küçük olarak yazılır. Örneğin Ficus cinsine ait olan incir ağacının “tür” olarak adı şöyle yazılır: Ficus carica..

Cins

Türleri içine alan gruplama. Örneğin kauçuk ağacı (Ficus elastica türü) ile incir ağacı (Ficus carica türü) aynı cinsten (Ficus cinsi) iki ayrı türdür. Aynı cinsten olan türler arasında çiçeklenme ve meyve verme özellikleri arasında çok büyük benzerlikler bulunur. Benzerlikler dal özelliklerinde ve yaprak özelliklerinde bazen görülür bazen görülmez. Genetik açıdan benzerlikler önemlidir ve bu benzerlikleri genellikle çiçeklenme ve meyve-tohum verme özelliklerinde görürüz.

Familya

Cinsleri içine alan daha geniş gruplama şekli. Örnek olarak Moraceae (Dutgiller) familyasını ele alalım: Bu familyadan dut ile incir farklı cinslerdendir (dut türleri Morus cinsine, incir türü Ficus cinsine mensuptur). Görünüm açısından aralarından pek bir benzerlik göremeyiz. Ancak genetik incelemelerle aralarındaki yakın benzerlik anlaşılabilir. Çiçeklenme ve tohum oluşturma şekilleri bize göre alakasız gibi görünse de bir hayli yakın özellikler taşırlar.

Familya ile Cins sınıflandırmaları arasında Familya’nın altında, Cins’in üzerinde her tür bitkide bahsedilmeyen Alt familya ve Oymak (kabile) sınıflandırmaları da bulunabiliyor. Aşağıda alt familya ve oymak hakkında verdiğim örnekler gerçekte olduğu gibi olmayabilir ama niçin bu tip sınıflamalara ihtiyaç duyulduğunun aydınlatılması açısından uygun örneklerdir.

Alt familya

Bir familyanın içerdiği cinslerin arasında fazlaca farklılıklar varsa  o farklılıklara sahip cinsleri gruplamak için kullanılır. Örneğin aynı familyadan birkaç cinse ait türler yumrulu, birkaç cinse ait türler kazık köklü, birkaçı da saçak köklü oluyorsa bu farklılıklarından dolayı o cinsler ayrı alt familyalardan diye sınıflandırılabilir.

Oymak (kabile)

Alt familyada olduğu gibi aynı familyaya mensup cinsler arasında ayırt edici bir gruplamadır. Oymak grubu genellikle direkt familyaya değil alt familyaya bağlıdır. Yine köklerden bahsedecek olursak: Diyelim ki bir alt familyada o familyanın kazık köklü cinsleri toplanmış.. Ve diyelim ki bu kazık köklü cinslerden bazılarında türler birkaçı bir arada çiçekler açıyor, bazı cinslerden türler ise tek tek çiçekler açıyor… İşte bu her iki grup cinsler ayrı oymaklardan olarak sınıflandırılır.

Alt oymak

Bir familyanın alt familyalara, bir alt familyanın oymaklara ayrıldığı gibi onlara benzer bir gruplamadır ve önemi daha az ayrıntılarla gruplama yapılır.

Diğer sınıflandırmalar

Yukarıda ana sınıflandırmalardan Familya, Cins ve tür açıklandı. En küçük doğal birim Tür’dür. Bunlardan başka, küçük ayrıntı gibi olan ama bizim bilmemiz önemli olan birkaç terimi aşağıda okuyabilirsiniz.

1- Tür’ün sadece kendisi ile ilgili olanlar

Alt tür: Bir türün bir tane alt türü olması Bilim’de kabul edilmiyor. Birden fazla sayıda ise o zaman her biri o türün alt türü diye ayrı ayrı isimlendirilir. Botani’de bazen alt tür ile varyete birbirine karıştırılır (bu biraz da botanistlerin tercihine göre olur). Aslında sadece bir tane ise ona varyete denir ama birden fazla ise ve bilimsel açıdan ciddi farklılıkları var ise onlar alt türler olarak kabul edilebilir. Önemsiz farklılıklar alt tür değil ya varyete ya da formdur.

Varyete: Bir türün farklı coğrafyada biraz farklı özelliklere sahip olanları o türün varyeteleridir. Farklılık sadece görünüştedir (fenotip) ama yine de genlerden ileri gelir. Örneğin lahana bitkisinin yabani veya has türü diyebileceğimiz türü (Brassica oleracea) farklı coğrafyalarda bildiğimiz çeşitli lahanalar ve karnabaharlar gibi farklı özellikler kazanmış yani böylece yabani lahana bitkisinin varyeteleri oluşmuştur. Günümüzde bazıları temel varyeteler olarak kalmışken bazıları özel melezleştirme çalışmalarıyla daha da farklılaştırılarak onların birçok kültivarları türetilmiştir (brokoli ve renkli karnabaharlar varyetelerden oluşturulmuş kültivarlardır).

Varyetelerin bilimsel isimlendirilmesi: Önce tür adı yazılır. Sonra varyete kısaltılmış olarak var. diye yazılıp ardından varyetenin ne olduğunu belirleyen kelime getirilir. Lahana bitkilerinden bir varyete olan karnabaharın bilimsel adı Brassica oleracea var. botrytis şeklinde yazılır.

Form: Bir türün çok az farkla değişik çeşitlerine denir. Çiçek rengi ve yaprak şeklindeki ufak tefek farklılıklar gibi. Fakat Türkçede bitkiler hakkında bilgi verilirken form kelimesi alakasız anlamda kullanılır. Örneğin “Asma tarzı yetişen acem borusu, mor salkım ve begonvil türlerine küçük bir ağaç formu verilebilir” derken bu cümlede kullandığımız form sözcüğü sadece elimizle, budamalarla verdiğimiz şekil anlamındadır. Buradaki konu ile ilgili değildir.

Kültivar: Tür’ün genlerinde oluşan küçük farklılaşmalarla o türün kültivarları oluşur. Farklılıklar doğada kendiliğinden olabilir. Mutasyonlar, genlerde kendiliğinden olan değişimler vesaire..  Ayrıca türler arası doğal melezleşmelerin birkaç nesil devam etmesi sonucu bir türün farklı bir çeşidi gibi kalıcı özellikli kültivarları oluşabilir. İnsanlar ise özel yöntemlerle türlerden kültivarlar oluşturur. Süs bitkilerinde güzellik açısından çeşitlilik sayısını arttırmak ya da küçük, kompakt çeşitler oluşturmak gibi amaçlarla, endüstri bitkilerinde ise daha verimli ürün verebilen ve farklı şartlara daha iyi uyum gösteren yeni tipler oluşturmak amacıyla yeni kültivarlar elde edilmeye çalışılır. Bitkilerle ilgili sektörlerde hibrit yerine kültivar, kültivar yerine hibrit denmesi yaygın hatalardandır. Bu hatalar sebepsiz değildir zira kültivarlar da hibritler de çok benzer melezleştirme çalışmalarıyla elde edilirler.

Kültivarların isimlendirilmeleri: Bilim’e uygun isimlendirmelerde bir Tür’ün esas bilimsel adının yanına kültivar adı eklenir. Doğrusu budur. Örnek: Kanarya gülü dediğimiz bitkinin bilimsel adı: Kerria japonica. Bunun katmerli çiçek açan kültivarı şöyle isimlendirilir: Kerria japonica ‘Pleniflora’..

2- Hibrit

Türkçesi melez demektir. Hayvanlarda aynı cinsin farklı türleri arasında oluşan melez nesiller kısır olur. Çiftleşirlerse dişi hamile kalamaz. Bitkilerde ise melezleşmeden doğan yeni bitkilerin bazıları kısır bazıları değildir. İnsanların özel geliştirdiği hibritler ikiye ayrılır:

Birincisi: Farklı türlerden oluşturulan yeni hibrit nesil bitkilerin değerli özellikleri vardır. Bu sebeple üzerlerinde çalışılmış ve elde edilmişlerdir. Yüksek kaliteli özellik sadece bu tek nesilde geçerlidir. Bunlar ya zaten kısırdır tohum vermezler ya da kısır olmasalar bile bunların tohumlarından oluşabilecek sonraki nesillerde aynı üstün kalite görülmez. Sürekli yeniden türetilirler. Yeniden türetilmeleri ilk başta olduğu gibi farklı türler arasında melezleştirme yolu iledir ya da eşeysiz üreme yolu ile çoğaltmaktır (yani çelikle üretim, aşı ile üretim ve doku kültürü ile üretim yollarından hangisi uygun ise).

İkincisi: Kısır olmayan bazı hibritlerde sonraki nesilllerde hiçbir farklılaşma olmaz. Adeta yepyeni bir tür ortaya çıkmıştır. Nesilden nesile melez özellik aynen devam eder. Bu şekilde ortaya çıkmış bir tür hercai menekşedir. Aslında (bilimsel olarak) tür değil hibrit kabul edilir. Ama türlerden farksızdır çünkü doğal bir tür gibi tohum verme yoluyla nesilden nesile bozulmadan özelliklerini devam ettiriyor. Hercai menekşeyi bazı botanistler hibrit olarak kabul etmezler (çünkü doğal bir tür gibi sabit olarak özellikler nesilden nesile devam ediyor). Oluşturulmasında kullanılan en önemli tür olan Viola tricolor’un bir varyetesi olarak kabul edilir. Bu bağlamda adı Viola tricolor var. hortensis şeklinde yazılır. Ama hibrit olarak kabul edilmesi daha yaygındır.

Hibrit bitkilerin bilimsel isimlendirilmelerinde Tür ismi hiç kullanılmaz. Cins ismi mutlaka kullanılır. Cins isminin yanına yeni bitkinin adı olacak kelime x harfiyle beraber konur. Hercai menekşenin adı bu hibritin oluşturulmasına katkıda bulunanlardan bir botaniste (Veit Brecher Wittrock) ithaf olunması amacıyla Viola x Wittrockiana şeklinde uygun görülmüştür. Hibritler hep bu şekilde isimlendirilir. Cins adı esastır. Sonra x harfi ve sonra da hibriti temsil edecek diğer kelime..

Not: Hayvanlar aleminde hibritler aynı cinsin farklı türleri arasındaki çiftleşmelerden doğan melez hayvanlardır. Türler farklıdır ama aynı cinstendirler. Bitkilerde ise sınır daha geniştir: Aynı familya içerisinde olmak şartı ile farklı cinsler arasında bile bazı türler birbirleriyle melezleşebiliyor ve böylece hibrit bir bitki ortaya çıkabiliyor.

Yazar: Erdal Yüksel

Kategori: Botani

Etiketler:



Sorunuzu / Yorumunuzu Aşağıya Yazabilirsiniz.
Lütfen yazı dili kurallarına saygılı olalım.


(Yazamıyorsanız Mozilladan deği Google Chrome ile giriş yapın.)